Dizi dünyası ve bible

Açılış sahnesi

Bir dizinin altıncı bölümünü çekiyorsun. Sen dördüncü yönetmensin.

Sahnede bir karakter bir kapıdan giriyor. Oyuncu soruyor: "Ben bu odaya girebilir miyim?"

Basit bir soru. Ama cevabı sende yok.

Çünkü bu dizide o odanın bir kuralı var — ilk bölümde kurulmuş, ikinci bölümde bir kez ihlal edilmiş, üçüncü bölümde bedeli ödenmiş. Sen o bölümleri izledin ama o kuralı fark etmedin, çünkü hiçbir yerde yazmıyor.

Ve şimdi bir karar vereceksin. Yanlış verirsen, üç bölümlük bir birikimi tek bir kapıyla silersin.

Filmde dünya yönetmenin kafasında durabilir. Dizide duramaz — çünkü yönetmen değişir, dünya kalır. Bu yüzden dizinin dünyası yazılır.

Geçen ders motoru kurduk. Şimdi o motorun içinde çalışacağı dünyayı ve onu taşıyan belgeyi ele alıyoruz.

Bu derste ne olacak

Önce dizi dünyasının filmdekinden farkını kuracağız. Sonra bible'ın ne olduğunu ve neye yaradığını göreceğiz. Ardından bible'ın parçalarını tek tek çıkaracağız. Sonra dünya kurallarını ve tutarlılığı çalışacağız. Ardından karakter yapısını ele alacağız — dizide karakter filmden farklı kurulur. Sonra dilin ve tonun belgelenmesini göreceğiz. Ardından bible'ın canlı bir belge olmasını çalışacağız. En sonda yönetmenin bible'la ilişkisini konuşacağız. On sekiz eserden örneklerle bunları okuyacağız.

Sıfır noktası

Bir binanın teknik projesini düşün.

Mimar binayı tasarladı ve gitti. Beş yıl sonra bir tadilat yapılacak. Duvarın arkasında ne var? Hangi boru nereden geçiyor? Bu duvar taşıyıcı mı?

Cevap projede yazıyorsa tadilat yapılır. Yazmıyorsa duvar delinir ve ne olacağı görülür.

Bible'ın var olma sebebi tek bir gerçektir: dizide hiç kimse baştan sona aynı kişi değildir. Yönetmen değişir, yazar değişir, ekip değişir. Değişmeyen tek şey belgedir.

Şimdi benzetmenin kırıldığı yeri söyleyeyim. Bina projesi bittiğinde sabitlenir; dizi bible'ı sürekli değişir. Sekizinci bölümde keşfedilen bir şey, bible'a geri yazılır. Bu yüzden bible bir başlangıç belgesi değil, bir hafıza sistemidir — ve güncellenmeyen bible, hiç olmayan bible'dan daha tehlikelidir çünkü yanlış bilgi verir.

Bu kadarı temel. Şimdi asıl mesele başlıyor.

Mekanizma

Dizide dünya neden farklı çalışır

Filmde dünya iki saat yaşar; dizide yıllarca yaşar. Bu üç fark üretir.

Derinlik gerekir. İki saatte sorulmayacak sorular, otuz saatte mutlaka sorulur. Bir mekânın nasıl para kazandığı, bir kurumun nasıl işlediği, bir ailenin geçmişte ne yaşadığı.

Tutarlılık kırılgandır. Bir filmde tutarsızlığı tek bir kişi kontrol eder; dizide onlarca kişi yazar ve çeker. Yazılı olmayan kural, üçüncü bölümde çiğnenir.

Ve dünya genişler. Dizi ilerledikçe yeni mekânlar, yeni karakterler ve yeni katmanlar eklenir. Genişleme planlanmazsa dünya dağılır.

Bunun sonucu şudur: dizi dünyası yalnız kurulmaz, aynı zamanda yönetilir. Ve yönetilen şeyin yazılı olması gerekir.

Bible'ın parçaları

Standart bir bible şu bölümlerden oluşur. Uzunluk yirmi ilâ altmış sayfadır; daha uzunu okunmaz.

Tek cümle ve önerme: dizi ne hakkında?

Anlatı motoru: bir önceki derste kurduğumuz mekanizma. Her bölümde hikâye nereden geliyor?

Dünya: mekân, kurallar, ekonomi, toplumsal düzen. Seviye A.3'te çalıştığımız beş katman burada yazıya döner.

Karakterler: her ana karakter için istek, engel, yöntem, sır ve yay.

İlişki haritası: kim kime ne borçlu, kim kimden ne saklıyor.

Ton ve tür: seyirciye verilen söz.

Görsel ve işitsel dil: kamera kuralları, palet, ses yaklaşımı.

Bölüm yapısı: tipik bir bölüm neye benziyor, kaç hat taşıyor.

Sezon planı: bu sezonda ne olacak, nerede bitecek.

Ve gelecek: iki ve üçüncü sezonun kaba yönü. Ayrıntı değil, yön.

Bu listedeki en çok atlanan bölüm sonuncusudur ve en çok işe yarayanlardan biridir: nereye gittiğini bilmeyen bir dizi, ikinci sezonda kendini tekrar eder.

Dünya kuralları ve tutarlılık

Dizide kural yazımı, filmdekinden daha katıdır çünkü uygulayıcı sayısı fazladır.

Kurallar açık yazılır. "Bu dünyada polis çağrılmaz" gibi. Bir kural yazılmadıysa yoktur.

Her kuralın bir bedeli yazılır. Kural çiğnendiğinde ne olur? Bedeli yazılmayan kural, ilk zorlandığında esner.

İstisnalar önceden belirlenir. "Hariç" durumları baştan yazılır; sonradan icat edilen istisna, seyircinin güvenini bozar.

Ve kural sayısı sınırlı tutulur. Beş ilâ yedi temel kural, otuz saatlik bir anlatıyı taşır. Yirmi kural kimse tarafından hatırlanmaz.

Ve dizinin kendine özgü bir sorunu vardır: kural erozyonu. Sezon ilerledikçe, hikâye ihtiyacı yüzünden kurallar sessizce esnetilir. Bunu önleyen tek şey, bible'ın düzenli olarak okunması ve ihlallerin kayda geçirilmesidir.

Karakter yapısı

Dizide karakter, filmdekinden farklı kurulur ve fark kapasitededir.

Filmde karakter bir değişim taşır. Dizide karakter sürekli hikâye üretebilmelidir.

Bunu sağlayan üç özellik vardır.

Çelişki: karakter içinde birbirine zıt iki şey ister. Bu çelişki her bölümde farklı bir biçimde ortaya çıkabilir.

Yöntem: karakterin sorunları çözme biçimi. Yöntem tanınabilir olmalı ve bazen işe yaramamalıdır.

Ve ilişki ağı: karakterin diğerleriyle kurduğu bağlar. Dizide hikâye çoğu zaman karakterden değil, karakterler arasından çıkar.

Ve bir ölçüt: bir karakteri iki farklı karakterle bir odaya koy ve iki farklı sahne çıkabiliyor mu? Çıkmıyorsa o karakter tek boyutludur ve dizi boyunca aynı sahneyi verir.

Ayrıca dizide karakter sayısı filmden fazladır ve bu bir zorunluluktur: her ana karakter, diğerleriyle ilişki üretecek kadar farklı olmalıdır. Birbirine benzeyen iki karakter, ikisinin de sahnesini zayıflatır.

Filmde karakteri istek taşır. Dizide karakteri çelişki taşır — çünkü istek karşılanır ve biter, çelişki karşılanmaz ve üretmeye devam eder.

Dil ve tonun belgelenmesi

Bir dizinin tanınabilirliği büyük ölçüde dilinden gelir ve dil belgelenebilir.

Konuşma biçimi: karakterler nasıl konuşuyor? Uzun mu kısa mı, kesiyor mu bekliyor mu, argo var mı?

Mizah düzeyi: bu dizide şaka yapılır mı, yapılırsa kim yapar?

Şiddet ve cinsellik sınırı: ne gösterilir, ne gösterilmez?

Görsel kurallar: kamera ne zaman hareket eder, kaç kişi aynı karede olur, palet ne?

Ve ritim: sahneler ne kadar uzun, kesme ne zaman yapılır?

Bunların yazılması bir kısıtlama değil, bir aktarım aracıdır. Dördüncü yönetmen bu belgeyi okuduğunda, üç bölümlük bir izleme yerine yirmi dakikada dizinin diline girer.

Bible canlı bir belgedir

En sık yapılan hata, bible'ı bir başlangıç belgesi sanmaktır.

Keşfedilen geri yazılır. Çekimde bulunan bir şey — bir oyuncunun getirdiği bir tavır, bir mekânın dayattığı bir kural — bible'a eklenir.

İhlaller kaydedilir. Bir kural bilinçli olarak çiğnendiğinde not düşülür; yoksa bir sonraki yazar onu kural sanır.

Sürüm numarası tutulur. Kimin hangi sürümü okuduğu bilinmelidir.

Ve sorumlusu vardır. Bible'ı güncelleyecek bir kişi atanmazsa güncellenmez. Bu kişi genellikle şovrunır ya da senaryo koordinatörüdür.

Ve pratik bir gerçek: güncellenmemiş bir bible, olmayan bir bible'dan kötüdür. Çünkü yanlış bilgi verir ve insanlar ona güvenir.

Yönetmenin bible'la ilişkisi

Bir diziye yönetmen olarak girerken bible ile ilişki üç adımdır.

Oku ve not al. Anlamadığın ya da çelişkili bulduğun her yeri işaretle. Bu notlar, ilk toplantının gündemidir.

Bölümüne uygula. Kendi bölümündeki her sahneyi bible'daki kurallarla sına: bu sahne dizinin diline uyuyor mu?

Ve katkı ver. Bölümünde keşfettiğin bir şeyi bible'a eklenmek üzere ilet. Bu, dizi yönetmenliğinin en az yapılan ve en çok değer üreten davranışıdır.

Ve bir uyarı: bible bir hapishane değildir ama tek başına değiştirilemez. Bir kuralı bozmak istiyorsan bunu bölümde sessizce yapmazsın; şovrunıra söyler, gerekçesini anlatır ve karar birlikte verilir.

Filmlerden okuma

Kuralla kurulmuş dizi dünyaları

Genişleyen dünya ve tutarlılık

Ton, dil ve karakter çelişkisi

Türkiye'de dünya kurma

Animasyonda dünya belgesi

Usta katmanı

Buraya kadarki kısım dizi dünyasının alfabesiydi. Şimdi ince tarafa gelelim.

Az önce "kurallar yazılır" dedim. İşin aslı şu: en önemli kurallar genellikle yazılmamış olanlardır ve onları bulmanın tek yolu izlemektir. Bir diziye girerken bible'ı okumak yeterli değildir; önceki bölümleri izleyip bible'da olmayan kuralları çıkarmak gerekir. Bu liste — "yazılmamış ama işleyen kurallar" — bir yönetmenin şovrunıra getirebileceği en değerli belgedir.

İkinci nüans: karakterin sırrı, dizide isteğinden daha önemlidir. İstek bir bölümde karşılanabilir; sır ise açılana kadar her sahneye bir alt katman ekler. Bu yüzden bible'da her ana karakterin en az bir sırrı olur — ve o sır, diğer karakterlerden kaçının bildiği belirtilir.

Üçüncü nüans, ve dizi yönetmenleri için en pratiği: bible'ı okurken kendi bölümüne değil, kendi bölümünün diziye ne bıraktığına bak. Bölümün kendi içinde iyi olması yetmez; sezon hattına ne kattığı ve dünyaya ne eklediği sorulur. Bir bölüm, dizinin kurallarına bir tuğla ekleyebilir — ve bu, tek tek sahnelerden daha kalıcıdır.

Dördüncüsü: bible'ı olmayan dizilerde yönetmenin ilk işi onu yazmaya başlamaktır. Türkiye'de ve dünyanın birçok yerinde diziler bible'sız üretilir. Böyle bir yapımda kendi kullanımın için bir sayfalık kural notu çıkarmak — mekân kuralları, karakter sırları, dil sınırları — hem kendi bölümünü korur hem zamanla ekibin ortak belgesi hâline gelir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Kilit özet

Filmde dünya yönetmenin kafasında durabilir; dizide duramaz çünkü yönetmen değişir ve dünya kalır.

Bible bir başlangıç belgesi değil canlı bir hafıza sistemidir; güncellenmemiş bible, olmayan bible'dan kötüdür çünkü yanlış bilgi verir.

Beş ilâ yedi temel kural otuz saatlik bir anlatıyı taşır; her kuralın bedeli ve istisnası önceden yazılır.

Dizide karakteri istek değil çelişki taşır — istek karşılanır ve biter, çelişki üretmeye devam eder.

En önemli kurallar çoğu zaman yazılmamış olanlardır; onları izleyerek çıkarmak, bir yönetmenin diziye getirebileceği en değerli katkıdır.

Sonraki ders

Bu derste dünyayı ve belgesini kurduk. Şimdi o dünyanın seyirciye ilk kez gösterildiği yere geçiyoruz. Bir sonraki derste pilot bölüm yönetmenliğini çalışacağız: dizinin dilini kuran bölüm, kurulum yükü ve pilotun diğer bölümlerden farkı.