Yapım öncesi yönetmenlik

Açılış sahnesi

İki yönetmen aynı hafta çekime giriyor. İkisinin de senaryosu iyi, ikisinin de bütçesi aynı.

Birincisi çekimin ikinci günü öğleden sonra üç buçukta durmak zorunda kalıyor. Sebep: mekân sahibi akşam beşte kapatacağını söylemiş, kimse bunu takvime yazmamış. Kalan üç sahne başka bir güne kayıyor. O gün için tutulan oyuncu bir daha müsait değil. Senaryo değişiyor.

İkincisi aynı gün saat beşte çekimi bitiriyor, çünkü beşte biteceğini biliyordu ve o güne göre plan yapmıştı.

İkisi arasındaki fark yeteneğe dair değil. Fark, birinin bir soruyu sormuş olması.

Yapım öncesi, yaratıcılığın durduğu yer değildir. Yaratıcılığın çekim gününde hayatta kalmasını sağlayan yerdir.

Geçen ders ekibi kurduk. Şimdi çekime giden yolu kuruyoruz.

Bu derste ne olacak

Önce yapım öncesinin ne olduğunu ve yönetmenin oradaki işini kuracağız. Sonra takvimi çalışacağız: çekim günü nasıl kurgulanır, gün nasıl bölünür. Ardından bütçe okuryazarlığına geleceğiz — yönetmenin bütçe yapması gerekmez ama okuması gerekir. Sonra izinler, sözleşmeler ve haklar meselesini göreceğiz. Ardından risk planını kuracağız. Sonra çekim gününün belgelerini tanıyacağız. Ardından provaların ve teknik hazırlığın takvimdeki yerini göreceğiz. En sonda yönetmenin kendi hazırlığını ele alacağız. On sekiz filmden örneklerle bunları okuyacağız.

Sıfır noktası

Bir dağ yürüyüşü düşün. Sekiz saatlik bir rota.

Hazırlıksız giden kişi çantasına ne koyacağını yolda düşünür. Su yeter mi, hava döner mi, karanlıkta ne olur?

Hazırlıklı giden kişi bunları evde düşünmüştür. Yolda düşündüğü şey manzaradır.

İkisi de aynı rotayı yürür. Ama biri yolu yaşar, diğeri yolla boğuşur.

Yönetmenin buradaki işi üç başlıkta toplanır: kararları vermek, kararları belgelemek ve kararların uygulanabilir olduğunu doğrulamak. Üçüncüsü en çok atlanandır.

Şimdi benzetmenin kırıldığı yeri söyleyeyim. Dağda rota sabittir; filmde rota hazırlık sırasında değişir ve değişmelidir. Yapım öncesi bir uygulama dönemi değil, bir tasarım dönemidir. Bir sahnenin çekilemeyeceğini hazırlıkta görmek bir başarısızlık değil, hazırlığın işini yapmasıdır.

Bu kadarı temel. Şimdi asıl mesele başlıyor.

Mekanizma

Çekim gününün kurgusu

Bir çekim günü kendiliğinden akmaz; kurgulanır. Yönetmenin bilmesi gereken yapı şudur.

Gün uzunluğu genellikle on ilâ on iki saattir ve bu süre çekim süresi değildir. İçinde kurulum, yemek, sökme ve taşınma vardır. Gerçek çekim süresi çoğu zaman yarısıdır.

Kurulum günün ilk saatini alır. Bu saat yönetmen için boş değildir: oyuncularla sahne konuşulur ve prova yapılır.

Yemek arası yasal ve fiilî bir sınırdır. Beş altı saat sonra verilmezse ekip yavaşlar ve hata yapar. Yemekten hemen sonraki bir saat en verimsiz saattir; zor sahne oraya konmaz.

Günün son saati en tehlikelisidir. Yorgunluk hata üretir ve o saatte çekilen malzeme çoğu zaman kullanılmaz. Son saate ya basit planlar ya da yedek planlar konur.

Taşınma her zaman tahmin edilenden uzun sürer. Bir günde iki mekân değiştirmek, üçüncü mekânı imkânsız kılar.

Bu yapıyı bilmek bir yapımcılık bilgisi değil, bir yönetmenlik bilgisidir: en zor sahneyi günün neresine koyacağına sen karar verirsin.

Takvim nasıl okunur

Takvim üç kısıta göre kurulur: mekân erişimi, oyuncu müsaitliği ve ışık koşulu.

Yönetmenin takvimde denetleyeceği dört şey vardır.

Duygusal sıra: bir oyuncunun en zor sahnesi ilk gün mü? Karakterin sonunu, başını çekmeden oynamak zorunda mı kalıyor? Bazen kaçınılmazdır ama bilinerek yapılmalıdır.

Yorgunluk dağılımı: art arda üç gece çekimi varsa dördüncü gün kimse çalışamaz.

Yedek gün: hava, hastalık ve arıza için bir gün ayrılmamışsa takvim bir dilek listesidir.

Toplu planlar: aynı ışıkla çekilebilecek planlar aynı güne mi düşmüş?

Bütçe okuryazarlığı

Yönetmen bütçe yapmaz ama bütçeyi okuyamayan yönetmen kendi filmine karar veremez.

Bütçe kabaca üç bölüme ayrılır.

Çizgi üstü: senaryo, yönetmen, başrol oyuncular, yapımcı. Yaratıcı çekirdek.

Çizgi altı: ekip, ekipman, mekân, ulaşım, yemek, malzeme. Üretimin bedeni.

Sonrası: kurgu, ses, renk, müzik hakları, kopya, festival başvuruları. En çok küçümsenen ve en sık eksik bırakılan bölüm.

Yönetmenin bilmesi gereken üç ilişki vardır.

Gün, paranın birimidir. Bir çekim gününü kısaltmak, çoğu kalemden tasarruf etmekten daha çok kazandırır.

Mekân sayısı ekipmandan pahalıdır. Bir mekân eklemek taşınma, izin ve kurulum demektir.

Postprodüksiyon unutulursa film bitmez. Çekimi bitmiş ama sesi yapılamamış filmler, bağımsız sinemanın en yaygın mezarlığıdır.

Ve yönetmenin bütçedeki asıl yetkisi şudur: öncelik söylemek. Yapımcı "şu ya da bu" dediğinde, hangisinin filmin merkezinde olduğunu söyleyecek kişi sensin.

İzinler, sözleşmeler ve haklar

Bu bölüm sıkıcıdır ve atlandığında film gösterilemez hâle gelir.

Mekân izni yazılı alınır. Sözlü izin, mekân sahibi değiştiğinde yok olur.

Oyuncu sözleşmesi rolü, süreyi, ücreti ve görüntünün nerelerde kullanılabileceğini yazar. Ücretsiz çalışılıyorsa bile sözleşme yapılır.

Müzik hakkı en çok tökezlenen yerdir. Bir parçayı filmde kullanmak için hem eser hem kayıt izni gerekir. İzinsiz müzik, filmi festivalden döndürür.

Ekip sözleşmesi işin kapsamını ve kredinin nasıl yazılacağını içerir.

Gerçek kişi ve mekân görüntüsü için rıza alınır. Kalabalıkta çekim yapılıyorsa uyarı levhası asılır.

Ve reşit olmayan oyuncularla çalışılıyorsa: veli izni, çalışma saati sınırı ve setteki refakat düzeni önceden kurulur. Bu, esnetilecek bir konu değildir.

Risk planı

Her yapımda bir şeyler ters gider. Risk planı, hangilerinin ters gidebileceğini önceden yazmaktır.

Yöntem basittir. Üç sütunlu bir liste yap: ne olabilir, olursa ne yaparız, kim karar verir.

Sık görülen riskler: yağmur, oyuncu hastalığı, ekipman arızası, mekân iptali, izin sorunu, gün ışığının kaçması.

Her risk için bir yedek plan yazılır ve yedek plan yazılırken sorulacak soru şudur: bu sahneyi kaybedersek film anlaşılır mı? Cevap hayırsa o sahne zorunludur ve iki farklı yolla çekilebilecek biçimde tasarlanmalıdır.

Ve güvenlik risk planının en önemli parçasıdır. Yükseklik, su, ateş, trafik, kalabalık ve hayvan bulunan her çekimde ayrı bir güvenlik düzeni kurulur. Burada bir tek kural vardır ve tartışılmaz: hiçbir plan, hiçbir kimseyi riske değmez.

İyi bir yönetmen, çekim gününde "ya olmazsa" sorusunu ilk kez sormaz. O soru haftalar önce sorulmuş ve cevabı yazılmıştır.

Çekim gününün belgeleri

Üç belge her sette bulunur ve yönetmen üçünü de okur.

Günlük rapor ise günün sonunda ne çekildiğini ve ne çekilemediğini yazar. Yönetmen bunu her akşam okumalıdır; çünkü eksik kalan bir plan ancak yazıldığında hatırlanır.

Provalar ve teknik hazırlık takvimde nerede durur

Prova bir lüks değildir ve takvimde yeri vardır.

Okuma provası kadro tamamlanır tamamlanmaz yapılır. Filmin tonunu herkese aynı anda duyurur.

Sahne provası çekimden en az bir hafta önce, mümkünse mekânda yapılır.

Teknik prova teknik keşiften sonra, ekipmanla birlikte yapılır. Karmaşık bir kamera hareketi ilk kez çekim günü denenirse gün gider.

Kamera testi kadrodaki oyuncularla, gerçek kostüm ve makyajla yapılır. Bu testin ten tonu açısından kritik olduğunu bir önceki derste konuştuk: farklı ten tonları aynı ışıkta farklı davranır ve bunu görecek yer testtir, çekim değil.

Yönetmenin kendi hazırlığı

Son ve en çok atlanan bölüm.

Senaryoyu ezberle. Sahne numaralarını bilen yönetmen sette hızlıdır.

Kendi kopyanı hazırla. Her sahnenin yanında amacı ve zorunlu planları yazılı olsun.

Fiziksel hazırlık yap. Çekim yorucudur; uykusuz başlayan yönetmen üçüncü günde karar veremez hâle gelir.

Kararlarını önceden ver. Sette verilecek karar sayısı ne kadar azsa, kaliteleri o kadar yüksek olur.

Filmlerden okuma

Hazırlık çöktüğünde

Kısıtla çalışmak

Ölçek büyüdüğünde

Küçük ölçekte hazırlık

Usta katmanı

Buraya kadarki kısım yapım öncesinin alfabesiydi. Şimdi ince tarafa gelelim.

Az önce "hazırlıkta her şey çözülür" dedim. İşin aslı şu: hazırlığın amacı belirsizliği yok etmek değil, belirsizliği doğru yere taşımaktır. Bir filmde her zaman bilinmeyen bir şey kalır — oyuncunun o gün ne bulacağı, ışığın nasıl düşeceği. İyi hazırlık, bilinmeyeni yaratıcı alana bırakır ve lojistik alandan temizler. Kötü hazırlıkta bilinmeyen lojistiktedir ve o yüzden yaratıcı alanda hiç yer kalmaz.

İkinci nüans: takvimi yönetmen okumazsa filmi yapımcı kurgular. Hangi sahnenin hangi gün çekileceği bir üretim kararı gibi görünür ama bir anlatı kararıdır. Bir oyuncunun karakter yayının sonunu ilk gün oynaması, o performansı belirler.

Üçüncü nüans, ve en az konuşulanı: hazırlıkta hayır demek, çekimde hayır demekten çok daha ucuzdur. Yapamayacağını bildiğin bir şeyi hazırlıkta söylemek profesyonelliktir; çekim günü söylemek herkesin gününü alır.

Dördüncüsü: hazırlık dönemi filmin en yaratıcı dönemidir ve bu genellikle fark edilmez. Sette yapılan şey çoğunlukla hazırlıkta verilmiş kararların uygulanmasıdır. Filmin gerçekten yazıldığı yer burasıdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Kilit özet

Yapım öncesi yaratıcılığın durduğu yer değil, yaratıcılığın çekim gününde hayatta kalmasını sağlayan yerdir.

Çekim günü kendiliğinden akmaz, kurgulanır: en zor sahnenin günün neresine düşeceği bir yönetmenlik kararıdır.

Yönetmenin bütçedeki asıl yetkisi öncelik söylemektir — gün paranın birimidir, mekân sayısı ekipmandan pahalıdır, postprodüksiyon unutulursa film bitmez.

Risk planı üç sütundur: ne olabilir, olursa ne yaparız, kim karar verir; ve hiçbir plan hiçbir kimseyi riske değmez.

Hazırlığın amacı belirsizliği yok etmek değil, onu lojistikten alıp yaratıcı alana taşımaktır.

Sonraki ders

Bu derste çekime giden yolu kurduk. Şimdi setteyiz. Bir sonraki derste sette yönetmenliği çalışacağız: ilk plan, iletişim düzeni, zaman baskısı altında karar vermek, oyuncuyla sette çalışmak ve günü kapatmak.