Ses ve sessizlik okuryazarlığı

Açılış sahnesi

Bir deney yap. Sevdiğin bir korku filminden bir sahne aç ve sesi tamamen kapat.

Korkmuyorsun. Bir adam karanlık bir koridorda yürüyor, o kadar. Belki biraz gülünç bile.

Şimdi görüntüyü kapat ve yalnız sesi aç.

Korkuyorsun.

Bu, sinema hakkındaki en sağlam deneylerden biridir ve her seferinde aynı sonucu verir. Görüntü olmadan ses ayakta durur; ses olmadan görüntü çöker.

Seyirci filmi gözüyle izler, ama ona neyi hissedeceğini çoğu zaman kulağı söyler.

Buna rağmen ses, yapımlarda en son düşünülen ve ilk kesilen bütçe kalemidir. Yeni başlayan yönetmenlerin neredeyse tamamı kamerayı düşünür, mikrofonu unutur. Bu ders o alışkanlığı bozmak için var.

Bu derste ne olacak

Önce duymak ile dinlemek arasındaki farkı açacağız. Sonra bir ses sahnesinin katmanlarını ayıracağız: konuşma, ortam, efekt, müzik ve sessizlik. Ardından kadraj dışı sesin mekânı ve zamanı nasıl kurduğunu göreceğiz. Sonra ses perspektifine geçeceğiz: bir sesi kimin kulağından duyduğumuz. Ardından görüntü ile ses arasındaki üç ilişkiye bakacağız: uyum, karşıtlık ve ironi. En sonda sessizliği çalışacağız. On yedi filmden örneklerle bunları okuyacağız. Ders bittiğinde bir sahneyi yalnız kulağınla çözümleyebiliyor ve kendi sahnende hangi katmanın eksik olduğunu söyleyebiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Şu an bulunduğun yerde bir sürü ses var ve sen onların çoğunu duymuyorsun.

Buzdolabı çalışıyor olabilir. Dışarıda araba geçiyordur. Bir yerde bir saat işliyordur. Kendi nefesin var. Bunlar kulağına ulaşıyor ama beynin onları eliyor, çünkü yeni bilgi taşımıyorlar.

Beynin bu işi çok iyi yapar. Kalabalık bir kafede tek bir masadaki konuşmayı takip edebilirsin; kulağına on masanın sesi geliyor olmasına rağmen. Buna kokteyl partisi etkisi denir ve senin işin için şu anlama gelir: seyirci de aynı şeyi yapar. Bir sahnede duyulan her şey duyulmaz; yalnız dikkat verilen duyulur.

Bir yönetmen olarak işin, seyircinin neyi dinleyeceğine karar vermektir. Bunu ses seviyesiyle, katman sayısıyla ve zamanlamayla yaparsın.

Şimdi benzetmenin kırıldığı yeri söyleyeyim. Gerçek hayatta seçimi kulak yapar; sen istediğin masayı dinlersin. Sinemada seçimi sen yaparsın ve seyircinin başka bir masayı dinleme imkânı yoktur. Bu büyük bir güçtür ve büyük bir sorumluluktur: bir sahnede duyulmasını istemediğin şeyi seyirci asla duymaz.

Bu kadarı temel. Şimdi asıl mesele başlıyor.

Mekanizma

Beş katman

Bir film sesi tek bir şey değildir; üst üste bindirilmiş katmanlardan oluşur. Bunları ayırt edebilmek, bir sahneyi çözümlemenin en hızlı yoludur.

Birinci katman konuşma. En çok fark edilen ve en yanıltıcı olanıdır; çünkü yeni başlayanlar sesi konuşmadan ibaret sanır.

Üçüncü katman efekt: kapı, adım, cam, silah, rüzgârın kapıyı çarpması. Zaman ve olay bu katmanda kurulur.

Dördüncü katman müzik. En güçlü ve en tehlikeli katmandır; çünkü izleyiciye ne hissedeceğini doğrudan söyleyebilir ve bu kolaylık tembelliğe davetiyedir.

Beşinci katman sessizlik. Katman sayılır, çünkü sessizlik yokluk değil, bir seçimdir.

Sesin kaynağı: içerideki ve dışarıdaki

Bir önceki derslerde kadraj içi ve kadraj dışı ses ayrımına değinmiştik; şimdi onu bir adım ileri taşıyalım.

Bir ses ya filmin dünyasının içinden gelir — karakterler de duyar — ya da yalnız seyircinin duyduğu bir katmandır. Radyodan çalan şarkıyı karakter de duyar; sahneye sonradan eklenen orkestra müziğini yalnız seyirci duyar.

Bu ayrım kuru bir sınıflandırma değil. İkisi arasında gidip gelmek çok güçlü bir araçtır: karakterin duyduğu bir şarkının yavaşça filmin müziğine dönüşmesi, seyirciyi karakterin içine sokar.

Öznel işitme, sinemanın en doğrudan empati aracıdır. Görüntü seni karakterin gözüne koyar; ses seni onun kafasının içine koyar.

Ses mekânı, zamanı ve beklentiyi kurar

Bir odanın büyüklüğünü gözünle tahmin edersin, ama kulağınla bilirsin. Yankı süresi sana tavanın yüksekliğini, duvarların sertliğini ve odanın boş olup olmadığını söyler. Bu yüzden aynı görüntü, iki ayrı ortam sesiyle iki ayrı mekân olur.

Zaman da öyle. Uzaktan gelen ezan sesi vakti söyler, kuş sesi mevsimi söyler, trafiğin yoğunluğu saati söyler. Bir dış plan çekmeden bir şehir kurabilirsin.

Ve beklenti: ses görüntüden önce gelebilir. Bir sonraki sahnenin sesini bir önceki sahnenin sonunda duyurursan, seyirci oraya senden önce varır. Buna ses köprüsü denir ve kurgunun en zarif geçişlerinden biridir.

Kamera nereye bakacağını söyler; ses orada olmayanın da var olduğunu söyler.

Görüntü ile ses arasındaki üç ilişki

Ses görüntüyle üç ayrı ilişki kurabilir ve üçü ayrı işler.

Uyum: ses görüntüyü doğrular. Kapı görünür, kapı sesi duyulur. En yaygın ve en görünmez olanıdır; sahnenin gerçekliğini kurar.

Karşıtlık: ses görüntünün söylemediğini söyler. Sakin bir yüz görürüz, ama nefes hızlıdır. İki katman çeliştiğinde seyirci ikincisine inanır.

İroni: ses görüntüyle bilinçli olarak çakışır ve anlam üçüncü bir yerde doğar. Şiddetli bir sahnenin üstünde neşeli bir şarkı çalması böyledir. Burada dikkat: ironi ucuza kaçmaya çok müsaittir. Bir kez şaşırtır, ikinci kez klişedir.

Sessizlik

Sessizlik sinemada üç ayrı iş yapar.

Gerilim üretir: bir şeyin olmasını bekleriz ve olmaması bekleyişi uzatır. Korkunun büyük kısmı sessizlikte kurulur, patlamada boşalır.

Yakınlık üretir: gürültü kesildiğinde iki insan arasındaki mesafe daralır. En mahrem sahneler genellikle en sessiz sahnelerdir.

Yabancılaşma üretir: beklenen ses gelmezse dünya tuhaflaşır. Kalabalık bir sokağın sesi kesildiğinde seyirci rahatsız olur, çünkü kulağı yalan söylendiğini bilir.

Ve teknik bir not, çünkü çok yaygın bir hatadır: sinemada mutlak sessizlik yoktur. Tamamen boş bir ses kanalı seyirciye "film bozuldu" hissi verir. Sessizlik dediğimiz şey, çok kısılmış ama var olan bir ortam sesidir.

Filmlerden okuma

Görülmeyenin sesi

Kulağın kendisi konu olduğunda

Ses zamanı ve ritmi kurduğunda

Görüntü ile çakışan ses

Usta katmanı

Buraya kadarki kısım sesin alfabesiydi. Şimdi ince tarafa gelelim.

Az önce beş katmandan bahsettim. İşin aslı şu: iyi ses karışımı katman eklemekle değil, katman çıkarmakla yapılır. Yeni başlayanların sahneleri gürültülüdür; her şey duyulur ve bu yüzden hiçbir şey duyulmaz. Usta bir sahnede genellikle üç dört ses vardır ve her biri bir iş yapar.

İkinci nüans: müzik bir kısayoldur ve kısayollar bedel ister. Bir sahne müziksiz çalışmıyorsa, müzikle de çalışmıyordur — sadece sorun örtülmüştür. Sahneyi önce müziksiz kur; müziği en sona bırak.

Üçüncü nüans, ve bu setle ilgili en pratik olanı: sette kaydedilmeyen ses sonradan zor kurtarılır. Görüntüdeki bir hatayı renkle düzeltebilirsin; kirli bir diyalog kaydı ise seni yeniden seslendirmeye mahkûm eder ve yeniden seslendirilen replik neredeyse her zaman ilkinden az inandırıcıdır. Bu yüzden setteki en sessiz an, ses ekibinin ortam kaydı aldığı andır ve o an kutsaldır.

Dördüncüsü: ses ile görüntü aynı anda aynı şeyi söylemek zorunda değildir. Aksine, ikisi biraz kaydığında sahne derinleşir. Bir kadının gülümsediğini gösterip yandaki odadan gelen tartışmayı duyurmak, o kadın hakkında iki cümleyi aynı anda söyler.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Kilit özet

Duymak isteğe bağlı değildir, dinlemek seçimdir; sinemada o seçimi seyirci değil yönetmen yapar.

Film sesi beş katmandır: konuşma, ortam, efekt, müzik ve sessizlik — ve bir sahne genellikle konuşmayı değil ortamı kaybettiğinde ölür.

Kadraj dışı ses, gösterilmeyen dünyayı kurar; bu yüzden bütçesi olmayan yönetmenin en güçlü aracıdır.

Ses perspektifi seyirciyi karakterin konumuna, öznel işitme ise doğrudan kafasının içine yerleştirir.

Sessizlik yokluk değil bir katmandır; gerilim, yakınlık ve yabancılaşma üretir ama asla boş kanal demek değildir.

Sonraki ders

Şimdiye kadar dünyaya baktık ve dünyayı dinledik. Bir sonraki derste bakışımızı tek bir yere çevireceğiz: insana. İhtiyaç, istek, korku ve engelin davranışı nasıl ürettiğini, insanların söyledikleri ile yaptıkları arasındaki farkı ve karakter malzemesinin gerçek insanlardan nasıl toplandığını çalışacağız.