Göz kapatma zorunluluğu yok

Açılış sahnesi

Bir öğle dersinde öğretmen oturarak yapılan nefes bölümüne geçiyor ve alışkanlıkla söylüyor: "Gözlerinizi kapatın." Sınıfın çoğu kapatıyor. Arka sırada bir öğrenci kapatmıyor; bakışını önündeki mindere indiriyor. Öğretmen onu görüyor, yumuşak bir sesle yineliyor: "Gözlerini kapatabilirsin, burada güvendesin."

Öğrenci gözlerini kapatıyor. Birkaç nefes sonra yeniden açıyor, sonra kapatıyor, sonra açıyor. Nefes bölümünün geri kalanını bu gidip gelmeyle geçiriyor. Dersin sonunda öğretmen onun "dağınık" olduğunu düşünüyor; öğrenci ise bölümün hiçbir anında nefesine dikkat edemediğini, bütün dikkatini gözlerini kapalı tutmaya harcadığını biliyor.

Öğretmen kötü bir şey söylemedi. Sadece bir alışkanlığı, bir yönergeyi, farkında olmadan bir kurala çevirdi.

Bu derste ne olacak

Önceki ders, travmayı ele almanın değil sınıfı kurmanın öğretmene düştüğünü gösterdi. Bu ders o kurulumun ilk parçasına bakıyor: gözler. Önce "gözlerini kapat" yönergesinin nasıl sessizce bir kurala dönüştüğünü, sonra gözleri kapatmanın bazı öğrenciler için neden bir rahatlama değil bir yük olabileceğini, tetikte olma hâli üzerinden göreceğiz. Ardından geleneksel yoganın kendisinin bakışı her zaman kapatmadığını, dṛṣṭi uygulamasının gözleri açık bir dikkat biçimi olduğunu hatırlayacağız. Son olarak dinlenmeyi, nefesi, imgelemeyi ve denge çalışmasını, gözlerini kapatmayan öğrenciyi dışarıda bırakmadan nasıl kurabileceğimizi konuşacağız.

Sıfır noktası

Bu konunun parçaları farklı derslere dağılmış durumda. Y1.59'da hareketsiz ve gözleri kapalı kalmanın herkes için rahat olmadığını, Y3.61'de yoga-nidrā için gözleri açık bırakabilmeyi bir yapı taşı olarak görmüştük. Y1.50'de gözleri kapatmanın dengeden bir girdiyi kaldırdığını, Y2.90'da ise bakış noktasını bir dikkat aracı olarak incelemiştik.

Bu ders bu parçaları bir öğretmenin konuşmasında birleştiriyor. Soru şu değil: gözler kapalı mı olmalı, açık mı? Soru şu: bir öğretmen bu kararı kime bırakır ve bıraktığını nasıl söyler?

Mekanizma

Bir yönergenin kurala dönüşmesi

Yoga derslerinde "gözlerini kapat" çoğu zaman bir öneri gibi söylenir, ama bir kural gibi işler. Bunun birkaç nedeni vardır. Yönerge, sınıfın geri kalanı uyduğu için görünür bir norm hâline gelir. Öğretmen gözleri açık bir öğrenciyi fark edip yönergeyi yinelediğinde, öneri bir düzeltmeye dönüşür. Ve "burada güvendesin" gibi iyi niyetli bir ek, gözlerini açık tutan öğrencinin kendini güvende hissetmediğini, yani bir sorunu olduğunu ima eder.

Y5.15'te davet dilini ve Y5.30'da açık seçenek dilini görmüştük. Sessiz kural, bu dilin tek bir yönergede nasıl kaybolabileceğini gösterir: öğretmen "istersen" demeyi unutmasa bile, gözleri açık öğrenciye yeniden dönmesi seçeneği geri alır.

Gözleri kapatmak neden bir yük olabilir

Bir öğrenci gözlerini kapattığında, çevresini izleme yeteneğinin bir bölümünü bırakır. Çoğu kişi için bu bir rahatlamadır. Bazıları için ise bu, tam da bırakılamayan şeydir.

Aşırı tetikte olma maddesi bu durumu, duyusal bilginin hatalı ve hızlı biçimde süzüldüğü, duyusal duyarlılığın arttığı bir sinir sistemi durumu olarak tanımlıyor. Madde, bu durumdaki kişilerin çevreyi olası tehditler için sürekli taradığını, beklenmedik seslere aşırı tepki verebildiğini ve kalabalık ortamlarda huzursuzlanabildiğini yazıyor.

Açılış sahnesindeki öğrencinin gözlerini açıp kapatması bir dağınıklık değil, bir dikkat bölünmesiydi. Gözlerini kapalı tutmak için harcadığı çaba, nefese ayırabileceği dikkati tüketti. Seçenek ona verilseydi, bakışını minderde tutarak bütün bölümü nefesiyle geçirebilirdi.

Y1.50'deki denge çalışmasını da hatırlayalım: gözleri kapatmak, dengede bir girdiyi kaldırır. Tek ayak üzerinde ya da ayakta dönüşlerde gözleri kapatma yönergesi, bir güvenlik sorusudur ve seçenek olarak değil, bir ilerleme adımı olarak, yalnızca isteyene ve bir dayanak yakınken önerilir.

Geleneğin kendisi

Gözleri kapatmayı yoganın özü sanmak, geleneğin kendisini de eksik okumaktır. Dṛṣṭi maddesi bu terimi bakışın çeşitli odak noktalarına bağlanması olarak tanımlıyor ve Sanskritçe sözcüğün dikkatle bakmak anlamına geldiğini yazıyor. Madde, uygulamanın duyuların içe çekilmesiyle ve yoğunlaşmayla ilişkilendirildiğini, aṣṭāṅga vinyāsa yogasında her duruşun bir bakış noktasıyla eşleştirildiğini ve bu noktaları başparmak, kaşların arası, burnun ucu, el, yanlar, yukarısı, göbek ve ayak parmakları olarak sıraladığını aktarıyor.

Y2.90'da dṛṣṭiyi bir denge ve dikkat aracı olarak işlemiştik. Burada onun başka bir yüzü önemli: dṛṣṭi, gözleri açık bir içe dönüş biçimidir. Bir öğretmen gözleri açık tutan öğrenciye "gözlerini kapatamıyorsan" demez; "bakışını bir noktaya bırak" der. İkincisi bir eksiklik değil, geleneğin içinden gelen bir uygulamadır.

Gözleri açık kalan öğrenci için ders

Bir seçenek sunmak yetmez; seçeneği seçen öğrencinin dersin geri kalanında da yeri olmalı. Gözleri açık öğrenci, başkalarını görür ve başkalarının onu görebileceğini düşünür. Bir sınıfta herkes gözlerini kapatmışken tek başına açık tutan bir öğrenci, görünür olmaktan rahatsızlık duyabilir.

Öğretmen bu kaygıyı birkaç yolla hafifletebilir. Seçeneği bütün sınıfa sunarak, gözleri açık tutmanın tek bir kişinin değil herkesin seçeneği olduğunu gösterir. Kendi gözlerini açık tutar: öğretmenin gözleri zaten sınıfı izlemek için açıktır ve bu, gözleri açık kalan öğrenciyi yalnız bırakmaz. Salonun düzenini, öğrencilerin birbirinin yüzüne bakmayacağı biçimde kurar.

Bir de sesin yeri var. Gözleri kapalı bir öğrenci öğretmeni yalnızca sesinden izler; gözleri açık bir öğrenci ise öğretmenin nerede olduğunu görür. Öğretmenin salonda dolaşırken bir öğrencinin arkasına ya da tam üstüne gelmesi, gözleri kapalı bir öğrenci için beklenmedik bir yakınlık olabilir. Bu yüzden gözleri kapalı bölümlerde öğretmenin sabit bir yerden konuşması ya da yer değiştireceğini önceden söylemesi, iki gruptaki öğrenciler için de dersi öngörülebilir kılar.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Gözleri kapatmak bir amaç değil, bir araçtır. Bir öğretmenin gerçekten istediği şey genellikle dikkatin içe yönelmesidir; gözleri kapatmak bunun yollarından yalnızca biridir. Bir öğretmen "gözlerini kapat" yerine dikkatin nereye gideceğini söylediğinde, gözlerin açık mı kapalı mı olduğu önemini kaybeder.

Sessiz kurallar en çok alışkanlık hâline gelmiş cümlelerde yaşar. Bir öğretmen kendi dersini bir kez kaydedip dinlediğinde, "gözlerini kapat", "derin nefes al", "bırak" gibi cümlelerin kaç kez, hangi tonla ve kime döndüğünü duyar. Bir seçenek sunmak, bir kez söylemekle bitmez; o seçeneği seçenin yanına bir daha dönmemekle tamamlanır.

Ve öğretmen, gözleri açık kalan öğrencinin bir sorunu olduğunu varsaymaz. Gözleri açık tutmanın ardında bir yorgunluk, bir alışkanlık, bir kontakt lens, bir baş dönmesi yatabilir; bazen de ardında anlatılacak bir şey yoktur. Öğretmen bunu sormaz; seçenek, gerekçe istemediği için seçenektir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Bir öneri, uymayana dönüp yinelendiğinde bir kurala dönüşür.

Gözleri kapatmak bazı öğrenciler için rahatlama değil, dikkat yükü olabilir.

Dṛṣṭi, geleneğin gözleri açık bir içe dönüş biçimidir.

Seçenek bir kez söylenir; seçeneği seçene bir daha dönülmez.

Öğretmen gözleri açık kalan öğrencinin nedenini bilmek zorunda değildir.

Sonraki derse köprü

Bu derste gözleri açık kalan bir öğrencinin çevresini izleme olanağını korumayı konuştuk. Ama bir öğrencinin gördüğü şey, nerede durduğuna da bağlıdır: kapıyı görebiliyor mu, arkasında kim var, istediğinde çıkabilir mi?

Sıradaki ders salondaki yerin ve kapının denetimini ele alıyor.

Soru şu: öğrencinin salonda nerede duracağını kim belirler, ve bir öğretmen kapının, çıkışın ve öğrencilerin arkasındaki alanın düzenini sınıfın her üyesinin kendini denetim içinde hissedeceği biçimde nasıl kurar?