Kośalar

Açılış sahnesi

Bir yoga öğretmeni, derse bir soğanla geliyor. Soğanı ikiye kesip katmanlarını öğrencilere gösteriyor: en dıştaki kuru kabuk beden, altındaki katman nefes, onun altındaki zihin, daha içerideki bilgelik, en içteki de mutluluk. "Beş kılıf," diyor, "ve hepsinin ortasında gerçek benliğiniz."

Derse katılan bir çocuk doktoru, dersten sonra öğretmene yaklaşıp bir kitap uzatıyor. Kitap, Taittirīya Upaniṣad'ın eski bir İngilizce çevirisi. İlgili sayfada soğan yok. Her katman bir insan biçiminde anlatılıyor: başı, sağ kolu, sol kolu, gövdesi ve oturduğu yeri olan bir insan. Nefesten oluşan benliğin başı yukarı soluk, sağ kolu geri soluk, sol kolu aşağı soluk. Bir öncekini dolduran ve onunla aynı biçimi taşıyan bir sonraki insan.

Öğretmen sayfaya uzun uzun bakıyor. Soğan imgesi kolay ve akılda kalıcı. Ama metin başka bir şey çiziyor: iç içe geçmiş insanlar.

Bu derste ne olacak

Bu derste beş katman modelini önce kendi kaynağından, Taittirīya Upaniṣad'dan okuyacağız. Metnin katmanları nasıl çizdiğine, onlara hangi adı verdiğine ve bu katmanlara bir öğrencinin nasıl basamak basamak ulaştığına bakacağız. Sonra modelin sonraki Vedānta okumalarında nasıl "kılıflar" diye adlandırıldığını ve en içteki katman konusunda nasıl bir tartışma doğduğunu göreceğiz. En sonda bu modelin yirminci yüzyılın başında Teosofi yazarlarının katmanlı bedenleriyle nasıl eşleştirildiğini tartacağız.

Sıfır noktası

Y2.06 ince bedeni bu serinin sözlüğüne kanallar, merkezler, kılıflar ve akan bir yaşam soluğundan oluşan geleneksel bir beden tarifi olarak yazmıştı. Bu bölümde kanalları, havaları, merkezleri ve kuṇḍalinī'yi tek tek ele aldık. Kılıflar ise şimdiye kadar yalnızca bir sözcük olarak kaldı.

Bir önceki dersin köprüsünde Woodroffe'un Teosofi yazarlarının bedenlerini bu katmanlarla eşleştiren bir karşılaştırmayı aktardığını görmüştük. O karşılaştırmayı değerlendirebilmek için önce katmanların kendi metninde nasıl durduğunu bilmek gerekiyor.

Mekanizma

Birbirini dolduran insanlar

Wikipedia'nın Kosha maddesine göre beş katman Taittirīya Upaniṣad'ın ikinci bölümünün ilk beş kısmında anlatılıyor. Müller'in çevirisinde anlatı bir yaratılış sırasıyla başlıyor: benlikten boşluk, boşluktan hava, havadan ateş, ateşten su, sudan toprak, topraktan bitkiler, bitkilerden besin, besinden tohum, tohumdan insan doğuyor. İnsan, besinin özünden oluşuyor.

Ardından metin bir kalıbı beş kez tekrarlıyor. Müller'in çevirisine göre besinin özünden oluşan bu benlikten ayrı olarak, onun içinde nefesten oluşan bir iç benlik var; önceki onunla dolu. Bu iç benliğin de bir insan biçimi var. Sonra aynı kalıp nefesten oluşana, zihinden oluşana, anlayıştan oluşana ve en sonunda mutluluktan oluşana uygulanıyor.

Metnin en dikkat çekici yanı, her katmana bir beden vermesi. Besinden oluşan benliğin başı, kolları, gövdesi ve oturduğu yeri var. Nefesten oluşanın başı yukarı soluk, sağ kolu geri soluk, sol kolu aşağı soluk, gövdesi boşluk, oturduğu yer toprak. Zihinden oluşanın başı Yajurveda, kolları Ṛgveda ile Sāmaveda. Anlayıştan oluşanın başı inanç, kolları doğru ile gerçek, gövdesi yoga. Mutluluktan oluşanın başı sevinç, gövdesi mutluluk, oturduğu yer Brahman.

Müller bir dipnotta küçük ama ilginç bir ayrıntıya dikkat çekiyor: metin aslında "dayanak" yerine "kuyruk" diyor; bir Farsça çevirinin bu organları bir kuşun organları olarak okuduğunu ve bunun olanaksız olmadığını yazıyor. Yani iç içe insanlar bir okumada iç içe kuşlar olarak da görülebiliyor.

Bhṛgu'nun basamakları

Taittirīya'nın üçüncü bölümü aynı beş katmanı bir öğretmen–öğrenci öyküsüyle yeniden anlatıyor. Müller'in çevirisine göre Bhṛgu, babası Varuṇa'ya gidip "Efendim, bana Brahman'ı öğret" diyor. Varuṇa ona bir tanım veriyor: bu varlıkların doğduğu, doğduktan sonra yaşadığı, ölünce içine girdiği şey; onu bilmeye çalış, o Brahman'dır.

Bhṛgu çile çekiyor ve besinin Brahman olduğunu kavrıyor; babasına dönüyor, babası ona yine çile çekmesini söylüyor. Bu döngü tekrarlanıyor: Bhṛgu sırayla nefesin, zihnin, anlayışın Brahman olduğunu kavrıyor. Her seferinde babası ona bir yanıt vermiyor, yalnızca "çile çek" diyor. Sonunda Bhṛgu mutluluğun Brahman olduğunu kavrıyor ve öykü burada duruyor.

Bu öykü katmanlara başka bir işlev kazandırıyor. İkinci bölümde katmanlar bir yapı; üçüncü bölümde bir yolculuk. Öğretmen yanıtı vermiyor, öğrencinin bir sonraki basamağa kendi çabasıyla ulaşmasını bekliyor.

"Kılıf" adı ve beşinci katman

Müller'in çevirisinde bu katmanlar için "kılıf" sözcüğü geçmiyor; metin her birine "şundan oluşan iç benlik" diyor. Wikipedia maddesi ise bu katmanları kośa, yani kılıf diye adlandırıyor, beşine birden pañcakośa diyor ve açıklamalarında zaman zaman bir Vedānta metnini, Vivekacūḍāmaṇi'yi anıyor. Madde bu okumada katmanların benliği örten kılıflar olduğunu, benliğin ancak bu kılıfların birer birer olumsuzlanmasıyla bulunabileceğini aktarıyor.

Bu yeni ad, en içteki katman konusunda bir gerilim yaratıyor. Wikipedia maddesinin aktardığı Vedānta okumasına göre mutluluktan oluşan katman da benlik değil; o da doğanın bir değişimi, benliğin yalnızca bir yansıması. Ama aynı madde, Bādarāyaṇa'nın Pāṇini dilbilgisine dayanarak "-maya" ekinin yalnızca "şundan yapılmış" değil, "şunca dolu, şunca bol" anlamına da gelebildiğini ve bu yüzden "Brahman mutluluktan oluşan benliktir" diye tekrar tekrar söylendiğini aktarıyor.

Üç beden ve katmanlı bedenler

Wikipedia maddesi, beş katmanın bir de üç bedene bölündüğünü yazıyor: kaba beden, ince beden ve nedensel beden. Buna göre besinden oluşan katman kaba bedene, nefesten, zihinden ve anlayıştan oluşanlar ince bedene, mutluluktan oluşan ise nedensel bedene ait. Madde, mutluluktan oluşan katmanın Upaniṣadlarda nedensel beden olarak da bilindiğini ve en tam biçimiyle derin, rüyasız uykuda göründüğünü aktarıyor.

Yirminci yüzyılın başında bu model bir başka sisteme daha eşlendi. Woodroffe The Serpent Power'ın girişinde, Teosofi yazarlarının fiziksel bedeni "yoğun" ve "eterik" olarak ikiye ayırdığını, bunların besin ve nefes katmanlarına, "astral" bedenin ise zihin katmanının arzu yanına karşılık geldiğinin ileri sürüldüğünü yazıyor. Woodroffe'un kendi tutumu temkinli: karşılığı ancak konuşmayı sürdürebilmek için bir varsayım olarak benimsiyor ve Hint öğretisindeki insan ilkeleri ile Teosofi öğretisindekileri birebir örtüştürmenin güç olduğunu vurguluyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Beş katman modeli, bir öğretmenin elindeki en zengin ama en kolay basitleştirilen modellerden biri. Kolay biçimi bir soğan: kat kat soyulan, ortasında benlik duran bir nesne. Metnin biçimi ise iç içe yerleşmiş, her biri bir insan gibi başı ve kolları olan benlikler; üçüncü bölümde de bir öğrencinin basamak basamak çıktığı bir yol.

Bu iki biçimin arasındaki fark bir ayrıntı değil. Soğan imgesi katmanları kaldırılacak örtüler olarak düşündürüyor; bu, sonraki Vedānta okumasının diline yakın. Taittirīya'nın insan biçimleri ise her katmanı bir benlik olarak ciddiye alıyor ve en içteki mutluluğu Brahman'ın dayanağına bağlıyor. Bir öğretmen hangi imgeyi seçerse seçsin, onun hangi okumadan geldiğini bilmeli ve öğrencilerine söyleyebilmeli.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Taittirīya'nın ikinci bölümünde besinden, nefesten, zihinden, anlayıştan ve mutluluktan oluşan beş iç içe benlik var.

Her katman bir insan biçiminde: başı, kolları, gövdesi ve dayanağı var; bir Farsça çeviri onları kuş olarak okumuş.

Üçüncü bölümde Bhṛgu, çile çekerek bu beş basamağı sırayla kavrıyor.

"Kılıf" adı ve olumsuzlama yöntemi sonraki Vedānta okumalarında öne çıkıyor; en içteki katmanın Brahman olup olmadığı tartışmalı.

Astral bedeni zihin katmanına bağlayan Teosofi eşlemesini Woodroffe yalnızca bir varsayım olarak benimsiyor.

Sonraki derse köprü

Woodroffe'un girişinde Leadbeater'ın anlatısından aktardığı bir cümle, bu bölümün son büyük konusuna kapı açıyor. Woodroffe'un özetinde Leadbeater, altıncı merkezi anlatırken hipofiz bezi çalışır hâle getirildiğinde onun astral bedenle bir bağ kurduğunu yazıyordu. Wikipedia'nın Chakra maddesi de yirmili yıllarda her cakranın bir iç salgı beziyle ilişkilendirildiğini ve bu geleneğin bugüne kadar sürdüğünü aktarıyor.

Sıradaki ders endokrin bez eşlemesinin modernliğini ele alıyor.

Soru şu: Hint metinlerinde hece, yaprak ve tanrıyla tanımlanan cakralar, ne zaman ve kimin eliyle iç salgı bezlerine bağlandı ve bu eşleme bir anatomi bilgisi mi, yoksa bir dönemin bilimiyle kurulmuş bir benzetme mi?