Gheraṇḍa Saṃhitā

Açılış sahnesi

Bir çömlek atölyesinde usta, çırağına yeni yoğrulmuş bir testiyi gösteriyor. "Bunu şimdi suya koyarsan," diyor, "bir saat içinde çamura döner. Önce fırına girmesi gerek."

Çırak aynı zamanda akşamları yoga derslerine gidiyor. O hafta derste öğretmeni bir eski metinden bir dize okumuştu; dize tam da ustanın söylediği şeyi söylüyordu: beden, fırın görmemiş bir çamur kap gibidir, suya değdi mi dağılır; onu eğitimin ateşinde pişirmek gerekir.

Çırak ustasına dizeyi anlatıyor. Usta gülüyor: "Demek o yogiler de çömlekçiymiş."

Çırak bir an duraksıyor. Dizeyi yazan kişi gerçekten bir testiyi mi düşünüyordu, yoksa bedeni mi? Ve bedeni pişirmek ne demekti?

Bu derste ne olacak

Önce metnin ne zaman, nerede ve nasıl bir biçimde yazıldığına, bir öğretmen ile bir öğrencinin konuşması olarak kurulmasına bakacağız. Sonra metnin kendini adlandırma biçimine, "kap yogası"na ve bedeni fırına girmemiş bir kile benzeten imgesine geçeceğiz. Ardından metnin yedi basamaklı yogasını, Patañjali'nin sekiz ve Haṭhapradīpikā'nın dört basamağıyla karşılaştıracağız. En sonda metnin uygulama için koyduğu koşulları, mevsimleri ve perhizi ve meditasyonu üç türe ayırmasını okuyacağız.

Sıfır noktası

Üç klasikten ikisi geride kaldı: Haṭhapradīpikā ve Śiva Saṃhitā. Üçüncüsü, Gheraṇḍa Saṃhitā, bu bölümün öncesinde de birkaç kez karşımıza çıktı: otuz iki duruşuyla, yirmi beş mührüyle, "nefes bedende tutuldukça ölüm imkânsız" iddiasıyla.

Metinden aktarılan dizeler, Vasu'nun Śiva Saṃhitā ile aynı ciltte yayımladığı çeviriden; Wikipedia'nın Gheranda Samhita maddesi bu metnin ilk İngilizce çevirisinin Vasu'ya ait olduğunu not ediyor. Madde ayrıca bazı Sanskritçe el yazmalarının dilbilgisi bakımından hatalı ve tutarsız dizeler içerdiğini aktarıyor.

Mekanizma

Geç bir derleme, bir öğretmen konuşması

Wikipedia'nın Gheranda Samhita maddesine göre metnin adı "Gheraṇḍa'nın derlemesi" anlamına geliyor. Madde metnin büyük olasılıkla on yedinci yüzyılın sonlarında, muhtemelen kuzeydoğu Hindistan'da yazıldığını, yedi bölümden ve üç yüz elli bir dizeden oluştuğunu aktarıyor. Madde bilinen on dört el yazmasının Bengal'den Rājasthān'a uzanan bir bölgede bulunduğunu da not ediyor.

Metin, bilge Gheraṇḍa ile öğrencisi Caṇḍa arasında bir konuşma olarak kurulmuş. Vasu çevirisinin ilk dizelerine göre Caṇḍa Kāpāli bir gün Gheraṇḍa'nın kulübesine gidip saygıyla selam veriyor ve yogaların efendisinden gerçekliğin bilgisine götüren beden eğitimini öğrenmek istediğini söylüyor. Gheraṇḍa ise "iyi sordun" diyerek anlatmaya başlıyor.

Y4.72'de Āgamaların Śiva ile Śakti arasında bir diyalog olarak kurulduğunu görmüştük. Gheraṇḍa Saṃhitā'da konuşma tanrılar arasında değil, bir insan öğretmen ile bir insan öğrenci arasında geçiyor. Bu, metnin bir öğretim el kitabı olarak tasarlandığını gösteren bir ipucu.

Kap yogası ve pişmemiş testi

Wikipedia maddesine göre metin kendini "ghaṭastha yoga" üzerine bir kitap olarak adlandırıyor; bu ad sözel olarak "kap yogası" anlamına geliyor. Maddeye göre beden ve zihin, ruhu taşıyan ve ona hizmet eden kaplar olarak düşünülüyor.

Bu ad, metnin ilk bölümündeki bir benzetmeyle somutlaşıyor. Vasu'nun İngilizcesinde dize, bedenin bu dünyada suya düşmüş çiğ bir kil kap gibi hızla dağıldığını, onu arındırıp dayanıklı kılmak için eğitim ateşinde fırınlamak gerektiğini söylüyor.

Nefes tutmanın adı olan kumbhaka da, hatırlarsak, bir testi sözcüğünden türüyordu. Gheraṇḍa Saṃhitā bu kap imgesini bütün bir yoga sisteminin adına dönüştürüyor.

Yedi basamak

Wikipedia maddesine göre metin, Patañjali'nin sekiz basamaklı yogasından farklı olarak yedi basamaklı bir yoga öğretiyor. Vasu çevirisindeki ilk bölümün dokuzuncu dizesi bu yedi alıştırmayı sayıyor: arındıran, güçlendiren, sabitleyen, sakinleştiren, hafifliğe, algıya ve yalıtılmışlığa götüren alıştırmalar. Madde bunları metnin yedi bölümüyle eşleştiriyor: arınma, duruş, mühür, duyuların geri çekilmesi, nefes çalışması, meditasyon ve samādhi.

Madde bu yedi basamağı başka sistemlerle karşılaştırıyor: Patañjali'nin sekiz basamaklı yogası, Gorakṣa Saṃhitā'nın altı basamaklı yogası ve Haṭhapradīpikā'nın dört basamaklı yogası. Madde Yoga Sūtra'nın yama ve niyama'yı içerdiğini, Gheraṇḍa Saṃhitā'nın ise bunların yerine arınmaları ve mühürleri koyduğunu ve dhāraṇā'yı eklemediğini not ediyor.

Bu karşılaştırma önemli bir boşluğu gösteriyor: Gheraṇḍa Saṃhitā'nın yedi basamağında Patañjali'nin ilk iki basamağı, ahlaki ilkeler ve öz disiplin, yer almıyor. Yerlerini bedensel arınmalar ve mühürler alıyor. Metnin ağırlığı, ahlaktan çok bedende.

Seksen dörtten otuz ikiye

Metin duruşlar konusunda, Y4.82'de gördüğümüz seksen dört simgesini açıkça pratik bir sayıya indiriyor. Vasu çevirisine göre ikinci bölüm şöyle açılıyor: canlı türleri kadar duruş vardır; Śiva seksen dört yüz bin duruş anlatmıştır; bunların seksen dördü en iyileridir ve bu seksen dört arasından otuz ikisi bu dünyada insanlar için yararlı bulunmuştur.

Bu sıralama, Haṭhapradīpikā'nın dört temel oturuşuyla ya da Śiva Saṃhitā'nın dört duruşuyla karşılaştırıldığında dikkat çekici. Gheraṇḍa Saṃhitā çok daha fazla duruş öğretiyor; ama bunu yaparken simgesel sayıyı bırakmıyor, ona bir basamak ekliyor.

Mühürlerde de benzer bir genişleme var. Vasu çevirisine göre Gheraṇḍa yirmi beş mühür sayıyor ve bunların bilgisinin ustalığa götürdüğünü, gizli tutulması gerektiğini söylüyor. Y4.84'te Haṭhapradīpikā'nın on mührünün Haṭha'yı öteki yogalardan ayıran ölçüt sayıldığını görmüştük; Gheraṇḍa bu sayıyı iki buçuk katına çıkarıyor.

Mevsim ve perhiz

Metin uygulamanın başlanacağı zamanı ve yeme düzenini ayrıntılı olarak düzenliyor. Vasu çevirisine göre beşinci bölümde yogaya kış, soğuk, sıcak ve yağmurlu mevsimlerde başlanmamalı; bu mevsimlerde başlayan kişi hastalanır. Yogaya ilkbaharda ya da sonbaharda başlanmalı; bu mevsimlerde başarıya fazla zahmet çekmeden ulaşılır.

Aynı bölüm yeme düzenini de ele alıyor. Vasu çevirisine göre yogayı ölçülü beslenmeden uygulayan kişi çeşitli hastalıklara yakalanır ve başarı elde edemez. Metin midenin bir bölümünün boş bırakılmasını ölçülü beslenme olarak tanımlıyor ve ekşi, tuzlu, acı ve kavrulmuş yiyecekler, lor, peynir altı suyu, ağır sebzeler ve şarap gibi kaçınılması gereken yiyecekleri sayıyor.

Bu kurallardan çıkan tablo şu: Haṭha, günün birkaç saatine sığan bir egzersiz değil, takvimi ve sofrayı da kapsayan bir düzen. Y4.86'da gördüğümüz yoga kulübesi tarifi uygulamanın yerini, Gheraṇḍa Saṃhitā'nın mevsim ve perhiz kuralları ise zamanını ve beslenmesini düzenliyor.

Üç meditasyon

Metin meditasyonu üç türe ayırıyor. Vasu çevirisinin altıncı bölümüne göre meditasyon üç türlü: kaba, ince ve ışıklı. Guru ya da bir tanrı gibi belirli bir biçim düşünüldüğünde bu kaba meditasyon; Brahman ya da doğa bir ışık kütlesi olarak düşünüldüğünde ışıklı meditasyon; Brahman bir nokta olarak, bindu olarak, ve kuṇḍalinī gücü olarak düşünüldüğünde ince meditasyon.

Bu üçlü sıralama, Y4.77'de gördüğümüz meditasyon desteği olarak merkez fikrini hatırlatıyor: algılanabilir bir biçimden daha soyut bir biçime ilerleme. Gheraṇḍa Saṃhitā bu ilerlemeyi bir guru ya da tanrı biçiminden bir ışığa, oradan bir noktaya uzanan üç basamakla anlatıyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Gheraṇḍa Saṃhitā, Haṭha'nın üç klasik metninin en geç tarihlisi ve en sistemli olanı. Yedi basamaklı yapısı, otuz iki duruşu, yirmi beş mührü ve üç meditasyon türüyle, Haṭha tekniklerini adım adım ilerleyen bir öğretim programına dönüştürüyor. Metin bir yoga el kitabının nasıl bir müfredata dönüşebileceğinin erken bir örneği.

Metnin ikinci dikkat çekici yanı, ahlakın yerini bedenin alması. Patañjali'nin yama ve niyama'sı Gheraṇḍa'nın yedi basamağında yok; yerlerinde arınmalar ve mühürler var. Bu, metnin ahlakı önemsemediği anlamına gelmiyor; ama bir öğretmenin bu metni öğretirken, Yoga Sūtra'nın ahlaki temeliyle bu bedensel temeli karıştırmaması gerekiyor.

Son olarak, pişmemiş testi imgesi güçlü ama dikkat isteyen bir imge. Bedeni "sertleştirilmesi gereken" bir kap olarak görmek, bugünkü bir derste zorlama ve aşırılığa kapı açabilir. Metnin kendisi de ölçülü beslenmeyi, uygun mevsimi ve kademeli ilerlemeyi vurguluyor; imgeyi bu ölçülülükle birlikte okumak gerekiyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Gheraṇḍa Saṃhitā on yedinci yüzyılın sonlarından, bir bilge ile öğrencisi arasında geçen bir konuşma.

Metin kendine "kap yogası" diyor; beden onun gözünde fırına girmemiş bir kil kap.

Yedi basamaklı yoga: arınma, duruş, mühür, duyuların geri çekilmesi, nefes, meditasyon, samādhi.

Seksen dört yüz bin duruştan seksen dört, onlardan da otuz iki; yirmi beş mühür.

Uygulamaya ilkbahar ya da sonbaharda, ölçülü beslenmeyle başlanmalı; meditasyon kaba, ışıklı ve ince olarak üçe ayrılıyor.

Sonraki derse köprü

Haṭha'nın üç klasik metnini okuduk. Ama bu metinlerin hepsi, Patañjali'nin sekiz uzvunu bırakıp yeni basamaklar kuruyordu. Wikipedia'nın Yoga Yājñavalkya maddesi ise bambaşka bir metinden söz ediyor: bilge Yājñavalkya ile kadın bilge Gārgī arasında geçen bir konuşma olarak kurulan, Patañjali'nin sekiz uzvunu koruyan ama onlara kuṇḍalinī gibi yeni kavramlar ekleyen bir metin. Madde bu metnin on ikinci yüzyıldan önce yoga geleneklerinin gelişiminde etkili olduğunu yazıyor; oysa Birch'in makalesindeki erken Haṭha metinleri listesi onu on üçüncü ya da on dördüncü yüzyıla yerleştiriyor.

Sıradaki ders Yoga Yājñavalkya ile karşılaştırma yapıyor.

Soru şu: Patañjali'nin sekiz uzvunu koruyan bir metin, Haṭha metinlerinin yeni basamaklarıyla nasıl karşılaştırılır ve tarihi konusundaki bu anlaşmazlık onun yoga tarihindeki yerini nasıl etkiliyor?