Tantra teriminin çoğulluğu

Açılış sahnesi

Bir yoga öğretmenleri buluşmasında küçük bir oyun oynanıyor. Kolaylaştırıcı herkese bir kâğıt dağıtıp "Tantra sözcüğünü duyunca aklınıza gelen ilk üç şeyi yazın" diyor. Kâğıtlar toplanıp tahtaya dökülüyor: cinsellik, enerji, çakralar, kundalinī, gizli öğretiler, Tibet, bir hafta sonu atölyesi, bir kitap kapağı.

Sonra kolaylaştırıcı tahtanın yanına bir sözlük sayfasının fotokopisini asıyor. Sayfada sözcüğün ilk anlamı yazıyor: dokuma tezgâhı. Salonda kısa bir gülüşme oluyor.

"Tahtadaki sözcüklerin hiçbiri yanlış değil," diyor kolaylaştırıcı. "Ama hiçbiri tek başına doğru da değil. Bugün bu sözcüğün kaç ayrı şey anlatabildiğini sayacağız."

Bu derste ne olacak

Önce "tantra" sözcüğünün kökenine ve Hint metinlerinde zaman içinde kazandığı anlamlara bakacağız: dokuma tezgâhından yönteme, yöntemden bir metin türüne. Sonra "tantrizm" sözcüğünün nereden geldiğini ve neden bir iç kavram sayılmadığını göreceğiz. Ardından akademisyenlerin önerdiği tanımları, dar ve geniş tanım ayrımını ve uygulayıcılarla gözlemcilerin farklı tanımlarını okuyacağız. En sonda Tantra'yı yalnızca cinsellik ya da "enerji çalışması" diye tanımlamanın neden yetersiz kaldığını tartışacağız.

Sıfır noktası

Bu ders yeni bir bölümü açıyor. Şimdiye kadar Y4 serisinde Vedik çevreleri, śramaṇa hareketlerini, Gītā'yı, Sāṃkhya'yı ve Yoga Sūtra'yı okuduk. Y4.01'de yoga tarihinin kesitlerini çizerken ortaçağ kesitine "tantra çevrelerini" koymuştuk; o kesit şimdi açılıyor.

Kaynak konusunda bir not: bu dersin tanım tartışmaları Wikipedia'nın Tantra maddesinin aktardığı akademisyen görüşlerine dayanıyor. Madde bir ikincil özet; aktarılan görüşlerin her biri kendi kaynağında daha ayrıntılı ve daha tartışmalı.

Mekanizma

Dokuma tezgâhından yönteme

Wikipedia maddesine göre Sanskritçe "tantra" sözcüğü sözel olarak dokuma tezgâhı, çözgü ya da dokuma anlamına geliyor. Madde Padoux'ya dayanarak "tan" kökünün germek, yaymak, eğirmek, dokumak, sergilemek ve bir araya getirmek anlamlarını taşıdığını, bu yüzden sözcüğün genişletilmiş anlamıyla "sistem", "öğreti" ya da "eser" de anlatabildiğini aktarıyor.

Madde sözcüğün Ṛgveda'nın onuncu kitabındaki bir ilahide çözgü anlamıyla geçtiğini, sonraki Vedik metinlerde ise "ana parça, temel nokta, model, çerçeve" gibi anlamlar kazandığını aktarıyor. Destanlarda ve smṛti metinlerinde sözcük "öğreti, kural, kuram, yöntem, teknik ya da bölüm" anlamına geliyor.

Bu anlamların hiçbiri gizli bir öğretiye ya da bir ritüel sistemine işaret etmiyor. Sözcük uzun bir süre boyunca, bugün "yöntem" ya da "sistem" dediğimiz şeyi anlatan sıradan bir sözcük.

Dilbilgisinden yoruma

Madde sözcüğün dilbilgisi geleneğindeki izini de sürüyor. Pāṇini dilbilgisinde "svatantra", yani "bağımsız" sözcüğünü örnek veriyor. Madde Mahābhāṣya'nın yazarı Patañjali'nin bu tanımı kabul ettiğini ve "tantra"yı "başlıca, ana" anlamıyla açıkladığını aktarıyor.

Y4.38'de bu dilbilgisi yorumcusu Patañjali ile Yoga Sūtra'nın Patañjali'sinin gelenekte aynı kişi sayıldığını, ama bu özdeşleştirmenin tartışmalı olduğunu görmüştük. Burada o tartışmaya girmiyoruz; yalnızca "tantra" sözcüğünün bir dilbilgisi metninde bile gündelik bir anlamla kullanıldığını not ediyoruz.

Madde bir yorum geleneğinden de örnek veriyor: Mīmāṃsā okulundan Śabara'ya göre bir kez tamamlanıp birçok kişiye birden yarar sağlayan bir eylem ya da nesneye "tantra" deniyor; örneği, birçok rahibin ortasına konmuş tek bir kandil. Burada sözcük teknik bir ritüel kavramı, ama yine gizli bir öğretiyle ilgisi yok.

Kendi kendini açıklayan bir metin

Madde ortaçağ metinlerinin sözcüğe kendi tanımlarını verdiğini de aktarıyor. Kāmikā-tantra'nın açıklamasına göre bir metne "tantra" denmesinin nedeni, özellikle gerçekliğin ilkelerine ve kutsal mantralara ilişkin geniş ve derin konuları "yayması" ve kurtuluş "sağlaması".

Bu açıklama, sözcüğü iki hecesine ayırarak, "tan" ile yaymayı, "tra" ile kurtuluş sağlamayı birleştirerek kuruluyor. Bu tür açıklamalar dilbilimsel bir köken araştırması değil, bir geleneğin kendi adını kendi amacıyla ilişkilendirmesi.

Bir metin türü olarak tantra

Madde sözcüğün Budizm, Hinduizm ve Jainizm'de bir metin türünün adı olarak da kullanıldığını aktarıyor. Tıpkı "sūtra" sözcüğünün "birlikte dikmek" anlamından bir metin türünün adına dönüşmesi gibi, "tantra" da "birlikte dokumak" anlamından bir metin türünün adına dönüşüyor. Madde aynı Budist metninin bazen "tantra", bazen "sūtra" diye anılabildiğini de not ediyor.

Bu kullanım, "tantra" sözcüğünün bir metnin adında geçmesinin o metnin belirli bir öğretiyi taşıdığını göstermediği anlamına geliyor. Tıpkı "sūtra" adını taşıyan metinlerin hepsinin aynı öğretiyi paylaşmaması gibi.

Tantrizm: dışarıdan gelen bir ad

Madde "tantrizm" sözcüğünün on dokuzuncu yüzyılda Avrupa'da üretilmiş bir terim olduğunu, hiçbir Asya dilinde bulunmadığını aktarıyor. Padoux'ya göre bu terim bir Batı kavramı; tantra uygulayıcılarının kendilerinin kullandığı bir kategori değil. Terimi, Hindistan hakkında sınırlı bilgisi olan ve tantrizmi ana akım saydıkları geleneklerin karşısında olağandışı bir azınlık uygulaması olarak gören on dokuzuncu yüzyıl Hindoloji uzmanları getirmiş.

Madde Robert Brown'un da benzer bir görüşünü aktarıyor: tantrizm, çeşitli kaynaklardan birikmiş, gruplar, coğrafyalar ve dönemler arasında değişen bir uygulamalar ve fikirler kümesine Batılıların verdiği bir etiket. David Gray ise terimi Vedik, yogik ve meditatif gelenekleri birleştiren geleneklerin genel bir adı olarak kullanıyor, ama onun da bir Batı neolojizmi olduğunu ve hiçbir tantra geleneğinin kendi anlayışını yansıtmadığını söylüyor.

Tāntrika ve vaidika

Hint geleneğinin içinden gelen bir ayrım da var. Madde Padoux'ya dayanarak, Manu'nun yasa kitabı üzerine yorum yazan Kullūka Bhaṭṭa'nın "vaidika" ve "tāntrika" kutsal metinleri ayırdığını aktarıyor. Bu ayrıma göre tāntrika literatür Vedik külliyattan bağımsız, Hindu geleneğinin paralel bir parçası.

Bu ayrım, "tantra" sözcüğüne bir iç sınıflandırma olarak da karşılık bulunabildiğini gösteriyor. Ama Padoux'nun notu önemli: sınıflandırma kâğıt üzerinde net olsa da tarihte gelenekler sınırları sürekli aşmış.

Tanımlar: dar, geniş, içeriden, dışarıdan

Madde, tantranın evrensel olarak kabul edilmiş bir tanımı olmadığını söylüyor ve birkaç akademisyenin önerisini aktarıyor. David Lorenzen'e göre iki tür tanım var. Dar tanıma göre tantra, doğrudan Tantra, Saṃhitā ve Āgama adlı Sanskritçe metinlere dayanan seçkin gelenekler. Geniş tanım ise buna yoga ve Śāktizm gibi geniş bir inanç ve uygulama alanını da katıyor.

Padoux ise iki tanım sunup ikisini de reddediyor. Uygulayıcılar arasında bulunan tanıma göre tantra, kişinin iç dünyası ile evren arasındaki karşılıkların merkezde olduğu bir "uygulamalar sistemi". Gözlemciler arasında daha yaygın olan tanıma göre ise düşünsel yanı tamamen dışarıda bırakan bir "mekanik ritüeller kümesi".

David Gray ise genellemelere karşı çıkıyor: tantra gelenekleri birçok dinsel geleneğe ve kültür dünyasına yayılmış; bu çeşitlilik yeterli bir tanım bulmayı zorlaştırıyor. Gray'e göre bütün tantra geleneklerinde ortak olan tek bir tanımlayıcı özellik yok.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Tantra'nın tanım sorunu, yoga tarihinin genel bir sorununun en keskin örneği. Bir sözcük uzun bir tarih boyunca yöntem, çerçeve, metin türü ve bir geleneğin kendi adı olarak kullanılıyor; sonra dışarıdan gelen bir "izm" ekiyle tek bir kategoriye dönüştürülüyor; en sonda popüler kültürde tek bir çağrışıma, cinselliğe ya da "enerjiye", indirgeniyor. Her aşama bir öncekinin bir parçasını seçip büyütüyor.

Deneyimli bir öğretmen bu tablodan iki çalışma ilkesi çıkarabilir. Birincisi, "tantra" sözcüğünü kullanırken hangi anlamda kullanıldığını söylemek: bir metin türü mü, belirli bir gelenek mi, Lorenzen'in dar ya da geniş tanımı mı? İkincisi, Gray'in uyarısını akılda tutmak: tek bir özelliği, bedenin kutsallığını, mantrayı ya da inisiyasyonu, bütün geleneklerin tanımı yapmak, çeşitliliği görünmez kılıyor.

Bu bölümün sonraki dersleri bu çeşitliliği tek tek açacak: metinler ve ritüeller, mantra ve maṇḍala, tanrısal biçimler, farklı mezhep bağlamları, guru ilişkisi, ince beden sistemleri ve cinselliğin alan içindeki gerçek yeri. Bu derste kurulan terim ayrımları, o derslerin her birinde "hangi tantra?" sorusunu sormayı mümkün kılıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

"Tantra" sözcüğünün ilk anlamı dokuma tezgâhı; sonra yöntem, çerçeve ve metin türü anlamlarını kazanıyor.

Bir metnin adında "tantra" geçmesi, o metnin belirli bir öğretiyi taşıdığını göstermiyor.

"Tantrizm" on dokuzuncu yüzyıl Avrupa akademisinin ürettiği bir etiket.

Lorenzen dar ve geniş tanımı, Padoux içeriden ve dışarıdan tanımı ayırıyor.

Gray'e göre bütün tantra geleneklerinde ortak tek bir özellik yok.

Sonraki derse köprü

Wikipedia maddesi tantra metinlerinin ortak bir yönüne dikkat çekiyor: bu metinler uygulamaya, sādhana'ya ağırlık veriyor ve bu uygulama inisiyasyonu, yani dīkṣā'yı, ritüelleri ve yogayı kapsıyor. Madde tanrılar ve mantralar değişse de metinlerde standart bir ritüel çerçevesi bulunduğunu da not ediyor.

Sıradaki ders metin, ritüel ve inisiyasyonu ele alıyor.

Soru şu: tantra geleneklerinde bir metni okumak, bir ritüeli yapmak ve bir inisiyasyondan geçmek birbirine nasıl bağlanıyor ve inisiyasyon bu üçlünün içinde nasıl bir yer tutuyor?