Beş vṛtti

Açılış sahnesi

Bir akşam meditasyon grubunda yürütücü katılımcılara bir soru soruyor: "Son on dakikada zihninizden neler geçti?" Cevaplar çeşitli. Biri dışarıdan gelen bir araba sesini fark ettiğini söylüyor. Bir başkası bir an için odadaki gölgeyi bir kedi sandığını, sonra bunun bir çanta olduğunu anladığını anlatıyor. Üçüncüsü dün akşamki bir konuşmayı hatırladığını, dördüncüsü de birkaç saniyeliğine uyuyakaldığını utanarak itiraf ediyor.

Beşinci katılımcı biraz düşünüyor ve "Ben hiçbir şey düşünmedim," diyor. "Sadece 'zaman uçup gidiyor' diye geçirdim içimden."

Yürütücü gülümsüyor. "Bu beş cevabın her biri," diyor, "yüzyıllardır bir listede duran bir türün örneği. Beşinci cevap da dahil."

Bu ders o listeyi açıyor.

Bu derste ne olacak

İlk adımda vṛtti sözcüğünün Bryant'ın maddesindeki geniş tanımını ve bu hâllerin iki kümeye ayrılmasını ele alacağız. Sonra beş türü sırayla okuyacağız: doğru bilgi, yanılgı, sözcükten doğan kurgu, uyku ve anı. Her biri için Bryant'ın açıklamasını ve kursun iki çevirmeninin seçtiği sözcükleri yan yana koyacağız. En sonda bu beş türün birbirine nasıl bağlandığını ve bir döngü oluşturduğunu, klasik yorumun bir imgesiyle göreceğiz.

Sıfır noktası

Y4.46'da tanım cümlesinin ortasındaki sözcüğü, vṛtti'yi, yalnızca genel bir tanımla bırakmıştık. Bu ders o sözcüğün içini dolduruyor. Tanımın söylediği şey zihin hâllerinin durdurulmasıysa, önce hangi hâllerin kastedildiğini bilmek gerekiyor.

Burada iki sesteşliğe baştan dikkat çekelim. Y4.21'de smṛti sözcüğünü bir metin sınıfının adı olarak tanımıştık; bu derste aynı sözcük bir zihin hâlinin, anının adı olarak karşımıza çıkacak. Y3'te ise modern yoga-nidrā uygulamasını incelemiştik; bu dersteki nidrā, klasik bir metnin uykuyu bir zihin hâli olarak sınıflandırması.

Mekanizma

Vṛtti: zihnin her hâli

Bryant'ın maddesinde vṛtti'nin sınırları bilerek geniş çiziliyor: bir sesin duyulması, bir fikrin belirmesi, bir şeyin tanınması, zihnin her türlü etkinliği ve farkında olunan her iç durum bu sözcüğün kapsamına giriyor. Madde, akla gelebilecek başka her zihin hâlinin gelenek tarafından beş temel türden birinin alt kümesi sayılacağını da ekliyor.

Johnston'ın birinci bölümdeki beşinci sūtrası bu hâllerin beş olduğunu ve beş engele ya bağlı ya da bağlı olmadığını söylüyor. Woods aynı sūtrayı dalgalanmaların beş türlü olduğu ve engellenmiş ya da engellenmemiş olabildiği diye veriyor.

İki küme: engelle bağlı ve bağsız

Bryant'a göre beş türün her biri iki biçimde ortaya çıkabiliyor: yoganın hedefine zararlı olanlar ve ona yardımcı olanlar. Zararlı olanlar zihin beş kleśa'nın, yani cehalet, benlik, istek, tiksinti ve yaşama tutunmanın etkisindeyken doğuyor; yardımcı olanlar ise bunların karşıtlarından, gerçek benliğin bilgisinden ve istekten kurtuluştan.

Vyāsa bu ayrıma, Woods'un çevirisiyle, umut veren bir not ekliyor: engellenmemiş hâller, engellenmiş hâllerin akışı içinde ortaya çıksalar bile engellenmemiş kalıyor. Yani zararlı hâllerle dolu bir zihinde bile yardımcı bir hâl kendi niteliğini koruyabiliyor.

Birinci tür: doğru bilgi

Beş türün ilki şaşırtıcı. Bryant'a göre birinci vṛtti bilgi kuramıyla ilgili: pramāṇa, bir nesnenin geçerli bilgisini üreten kaynaklar. Zihin bu hâldeyken dış gerçekliği doğru biçimde yansıtıyor.

Maddeye göre Yoga okulu, Sāṁkhya geleneğiyle uyumlu olarak, üç geçerli bilgi kaynağını kabul ediyor: duyu algısı, çıkarım ve güvenilir tanıklık. Algı listede ilk sırada, çünkü öbür ikisi ona dayanıyor. Tanıklık ise algılamış ya da çıkarmış güvenilir bir kişinin, sözcükler aracılığıyla, algılamamış birine doğru bilgi aktarması.

Burada tanımın zor bir sonucu ortaya çıkıyor. Doğru bilgi de bir vṛtti. Yani Y4.46'daki tanıma göre, doğru bilgi de sonunda durdurulacak hâller arasında. Yoga, yalnızca yanlış düşünceleri değil, doğru olanları da aşmayı hedefliyor.

İkinci ve üçüncü tür: yanılgı ve kurgu

İkinci tür yanılgı. Bryant'a göre bilgiyle aynı kaynaklardan doğabiliyor ve bir şeyi olmadığı bir şey sanmak olarak tanımlanıyor; o şeyin gerçek doğasının bilgisiyle sonradan ortadan kalkabiliyor. Maddenin örneği, sarhoşken iki ay görmek.

Üçüncü tür en ilginç olanı. Bryant bunu kabaca imgelem ya da mecaz diye anıyor; daha kesin söylemek gerekirse, hiçbir fiziksel gerçekliğe karşılık gelmeyen ama gündelik dilde anlaşılan sözcüklerin ve ifadelerin kullanımı. Yorumlardan verilen örnek: "ok duruyor, durdu, duracak." Bu cümle aslında okun hareketinin sona erdiğini söylüyor; durma, hareket fikrine bağlı hayali bir durum, ama okun bir özelliği gibi yansıtılıyor. Madde İngilizceden de örnekler veriyor: "güneş doğar ve batar" ya da "zaman uçar."

Bryant bu türün ne kadar yaygın olduğunu da vurguluyor: harfi harfine çözüldüğünde nesnel gerçekliğe karşılık gelmeyen mecazlar ve benzetmeler, dilin büyük ölçüde mecazlı olması nedeniyle, insan dilinde her yerde bulunan olağan ifadeler.

Dördüncü tür: uyku

Dördüncü tür derin uyku; Bryant'a göre içerik yokluğuna dayanan bir zihin hâli olarak tanımlanıyor. Madde bir tartışmaya da dikkat çekiyor: okullar arasında farklar var, ama Yoga geleneği, örneğin Vedānta'dan farklı olarak, derin uykuyu bir vṛtti sayıyor.

Gerekçe ilginç. Maddeye göre insan uyandığında iyi mi, huzursuz mu, yoksa sersem bir biçimde mi uyuduğunu hatırlıyor. Bu hatırlama, derin uyku sırasında var olan bir zihin hâline dayanmıyor olsaydı mümkün olmazdı; çünkü Yoga psikolojisinde anı izlerden, izler de deneyimden doğuyor.

Beşinci tür: anı

Son tür anı. Bryant'a göre anı, deneyimlenmiş duyu nesnelerinin imgelerinin korunması olarak tanımlanıyor. Her vṛtti kaybolmadan önce zihinde bir kopya bırakıyor. Anılar öbür vṛtti türlerinden doğuyor ve onlara bağlı.

Johnston'ın on birinci sūtrası anıyı algılanmış şeylerin zihin imgelerini değiştirmeden tutmak diye veriyor. Woods ise daha teknik bir ifade seçiyor: bir kez deneyimlenmiş bir nesneye gizlice bir şey eklememek.

Woods'un "gizlice eklememek" ifadesi dikkat çekici. Bir anı, deneyime bir şey kattığı anda artık salt bir anı değil; başka bir vṛtti türüne, örneğin yanılgıya ya da kurguya kaymış oluyor.

Döngü: hâllerden izlere

Beş türü birbirine bağlayan bir mekanizma var. Bryant'a göre deneyimlenen her nesne zihinde saṃskāra denen bir iz bırakıyor. Zihnin aktif ilgisi o nesneden çekildiğinde imge gizil bir ize dönüşüyor; anı, bu izlerin geri çağrılmasından ibaret.

Vyāsa bu ilişkiyi Woods'un çevirisinde bir imgeyle anlatıyor: izler yalnızca hâllerden, hâller de izlerden doğuyor ve böylece hâllerle izlerin çarkı en yüksek yoğunlaşmaya ulaşılana kadar durmadan dönüyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Beş vṛtti bir psikoloji listesi olarak değil, bir tanımın açılımı olarak okunmalı. Tanım zihin hâllerinin durdurulmasını söylüyor; liste, durdurulacak hâllerin neredeyse hiçbir şeyi dışarıda bırakmadığını gösteriyor. Doğru bilgi, uyku ve anı da listede. Bu, yoganın hedefinin "iyi düşünceler düşünmek" gibi sıradan bir hedef olmadığını açıkça ortaya koyuyor.

Liste aynı zamanda bir yöntem sunuyor. Bir zihin hâlini adlandırabilmek, onunla özdeşleşmekten bir adım uzaklaşmak demek. Y4.46'daki tanım üçlüsünde gördüğümüz gibi, gören hâllerle aynı biçimi aldığında kendini unutuyor; bir hâlin türünü tanımak, o biçime tamamen bürünmemenin ilk adımı olabilir. Bu, sūtraların açıkça söylediği bir şey değil; listenin bir öğrenci için ne işe yarayabileceğine dair bir yorum.

Kliṣṭa–akliṣṭa ayrımı ise listeye bir yön veriyor. Bütün hâller sonunda durdurulacak, ama yolun başında bazıları yolu açıyor, bazıları kapatıyor. Bir öğrenci için ilk iş, bütün hâlleri bir anda susturmak değil, hangilerinin yol açtığını ayırt etmek.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Vṛtti, zihnin her hâli.

Beş tür: doğru bilgi, yanılgı, sözcükten doğan kurgu, uyku ve anı.

Doğru bilgi de sonunda durdurulacak hâller arasında.

Her tür, yoganın hedefine zararlı ya da yardımcı olabiliyor.

Hâller izler bırakıyor, izler yeni hâller doğuruyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste hâllerle izlerin birbirini besleyen bir çark oluşturduğunu gördük. Woods'un çevirisinde bir sonraki sūtra, bu hâllerin dizginlenmesinin iki araçla olduğunu söylüyor; izleyen sūtralar da bu araçlardan ilkini, pratiği, dizginlenmiş hâlde kalmak için tekrar tekrar gösterilen çaba olarak tanımlıyor.

Sıradaki ders bu aracı, abhyāsa'yı ele alıyor.

Soru şu: bir pratiği uzun süre, kesintisiz ve özenle sürdürmek neden bu kadar önemli sayılıyor?