Dört pāda haritası

Açılış sahnesi

Bir eğitmen yetiştirme programının okuma planı panoya asılmış. Yoga Sūtra dört haftaya bölünmüş, ama sırayla değil: ilk hafta ikinci bölüm, çünkü "sekiz uzuv oradan başlıyor ve stüdyoda hep onu konuşuyoruz". İkinci hafta birinci bölüm, üçüncü hafta dördüncüsü. Üçüncü bölüm en sona, "isteyen okur" notuyla bırakılmış.

Katılımcılardan biri planı beklemeden kitabı rastgele bir yerden açıyor ve kendini üçüncü bölümün ortasında buluyor. Karşısındaki sūtralar yoğunlaşmanın insana olağanüstü yetiler kazandırabileceğinden söz ediyor. Heyecanla yanındakine gösteriyor: "Asıl ilginç kısım burası, neden en sona konmuş?"

Yanındaki katılımcı kitabın içindekiler sayfasını açıyor. Dört bölüm adı, dört satır. "Belki önce metnin kendi sırasına bakmamız gerekiyordu," diyor. "Hangi bölümün neden orada durduğunu bilmeden hangisinin asıl kısım olduğuna nasıl karar vereceğiz?"

Bu ders o içindekiler sayfasını bir harita gibi okuyor.

Bu derste ne olacak

İlk adımda metnin nasıl bölündüğüne ve bu bölümlerin boyutlarına bakacağız. Sonra dört bölümü sırasıyla gezeceğiz: her birinin ne işlediğini Bryant'ın ansiklopedi maddesinden, bölümün ilk sūtralarını ve açılış notlarını Johnston'ın İngilizcesinden okuyacağız. Yol üzerinde sekiz uzvun iki bölüm arasında nasıl bölündüğünü göreceğiz. En sonda sıranın kendisini soracağız: hedefin en başa, güçlerin üçüncü sıraya, özgürleşmenin sona konması bir okur için ne ifade ediyor?

Sıfır noktası

Önceki derslerde metnin dışına baktık: yazarının kim olduğuna, ne zaman yazıldığına, hangi biçimde yazıldığına ve ilk yorumunun ona nasıl eşlik ettiğine. Y4.38'de Bryant'tan metnin yüz doksan beş sūtradan oluştuğunu da okumuştuk.

Bu ders ilk kez metnin içine, ama henüz tek tek sūtralara değil, bütünün planına bakıyor. Samādhi'yi Y3.66'da, saṃyama'yı Y3.67'de sekiz uzvun içinden tanımıştık; burada o kavramların metnin hangi bölümünde durduğunu göreceğiz.

Mekanizma

Dört bölüm ve boyutları

Bryant'ın maddesi planı tek cümleyle veriyor: Yoga Sūtra dört pāda'ya, yani dört bölüme ayrılıyor. Bölümlerin adları sırasıyla samādhi pāda, sādhana pāda, vibhūti pāda ve kaivalya pāda.

Johnston'ın çevirisindeki numaralandırmayı saydığımızda boyutlar birbirine yakın değil: birinci bölümde elli bir, ikincide elli beş, üçüncüde yine elli beş, dördüncüde otuz dört sūtra var. Toplam yüz doksan beş, Bryant'ın verdiği sayıyla örtüşüyor. Dördüncü bölüm ötekilerin yaklaşık üçte ikisi kadar. Johnston bu bölüme yazdığı girişte buradaki sūtraların karanlık denecek kadar kısa olduğunu da not ediyor.

Bu bölümlere hangi başlığın konduğu da bir soru. Johnston kendi çevirisinde Sanskritçe adları kullanmıyor; bölümlere kendi İngilizce başlıklarını veriyor. İkinci bölümün girişinde ilkini "Ruhsal Bilinç Kitabı", ikincisini "Ruhun Büyümesinin Araçları Kitabı" diye anıyor; üçüncüsü onda "Ruhsal Güçler Kitabı". Dördüncü bölümün konusunu ise "kurtuluşun mekanizması" diye tarif ediyor.

Johnston'ın başlıklarındaki "ruh" sözcüğü tesadüf değil. Birinci bölümün girişinde metnin temasını, kendisi de "bu yorumcu haklıysa" diye çekince koyarak, ruhsal insanın psişik insandan doğuşu olarak tanımlıyor ve bu temayı Pavlus'un mektuplarıyla yan yana getiriyor. Başlıklar bu okumayı taşıyor.

Birinci bölüm: hedef en başta

Bryant'ın özetine göre samādhi pāda yogayı zihnin bütün etkin hâllerinin tamamen durması olarak tanımlıyor ve bundan doğan çeşitli içgörü aşamalarını ana hatlarıyla veriyor. Madde bir adım daha ekliyor: bölüm yoganın nihai hedefini, en yüce içgörü aşamalarının bile ötesindeki içeriksiz farkındalığı işaret ediyor.

Johnston'ın ikinci sūtrası aynı tanımı kendi sözcükleriyle veriyor: birlik, yani ruhsal bilinç, değişken psişik doğanın denetimiyle kazanılıyor. İki çeviriyi yan yana okuyunca, aynı sūtranın bir yerde "zihin hâllerinin durması", ötekinde "psişik doğanın denetimi" olarak karşımıza çıktığını görüyoruz; Y3.69'daki çeviri seçimi burada bir kez daha iş başında.

Bryant'ın maddesi bu nihai hâlin ne olduğunu ayrıca açıyor. Yorumculara göre desteksiz samādhi, puruṣa'nın farkındalığının artık hiçbir dış varlığa, zihnin kendisine bile yönelmediği hâl. Madde bunu birinci bölümün son sūtrasında geçen "tohumsuz" hâlle eşleştiriyor: zihin hiçbir etkin düşünceyle desteklenmiyor, izler yalnızca gizil olarak duruyor.

İkinci bölüm: araçlar

Bryant'a göre sādhana pāda ciddi bir meditatif pratiğin ön koşulu olan çeşitli uygulamaları, ahlaki ve etik kuralları anlatıyor. Maddenin başka bir yerinde bu bölüm kriyā yoga adıyla anılıyor ve sekiz uzvu, yani ayırt edici bilgiye ulaşmanın araçlarını içeren bölüm olarak tanıtılıyor.

Johnston'ın bu bölümdeki ilk sūtrası üç uygulama sayıyor: kendi karşılıklarıyla ateşli istek, ruhsal okuma ve Usta'ya tam itaat. Johnston ilk sözcüğün temelde "ateş" anlamına geldiğini, hem ışık veren hem arındıran ateşi kastettiğini not ediyor. Üçüncü karşılık ise onun çeviri seçimi ve başlıklarındaki okumayla aynı yöne bakıyor.

Aynı bölümün yirmi dokuzuncu sūtrası sekiz aracı sıralıyor. Johnston hemen bir not düşüyor: bu araçlar sırayla izlenmeli, ilki yerine getirilmeden ikincisiyle uğraşmak boşuna.

Sekiz uzuv iki bölüme yayılıyor

Haritada küçük ama öğretici bir ayrıntı var. Sekiz uzvun listesi ikinci bölümde veriliyor, ama ikinci bölüm sekizinin hepsini açmadan kapanıyor. Johnston'ın çevirisinde üçüncü bölümün ilk sūtrası dikkati, yani dhāraṇā'yı tanımlıyor; dhyāna ve samādhi de onu izliyor. Yani son üç uzuv, güçlerin anlatıldığı bölümün kapısında duruyor.

Bu bölünme Y3.67'deki bilgiyle birleşiyor: saṃyama, bu son üç uzvun bir arada uygulanmasının adı ve üçüncü bölümün güç anlatıları onun üzerine kuruluyor. Bölüm sınırı içeriğin bir yerde bitip başka bir yerde başladığını değil, bir araç kümesinin yeni bir konuya taşındığını gösteriyor.

Üçüncü bölüm: güçler ve bir uyarı

Bryant'a göre vibhūti pāda esas olarak, zihin aşırı yoğunlaşma hâllerindeyken uygulayıcıda ortaya çıkabilecek çeşitli olağanüstü güçleri ele alıyor. Madde bağlamı da veriyor: eski Hindistan'da yoga benzeri pratiklerle, Patañjali'nin tanımladığı gerçek hedef için değil, bu güçlerin peşinde uğraşan yaygın bir kültür var gibi görünüyor. Maddeye göre bu bölüm Patañjali'nin bu biçimde yoldan sapmaya karşı bir uyarısı olarak okunabilir.

"Okunabilir" sözcüğü önemli. Bryant bölümün tek anlamının bu olduğunu söylemiyor; bir okuma öneriyor. Johnston üçüncü bölüme yazdığı girişte başka bir noktanın altını çiziyor: bu güçler ancak birinci ve ikinci bölümde anlatılan gelişme belli bir ölçüde sağlandıktan sonra kazanılabilir. İki yazar farklı bir şeyi vurguluyor, ama ikisi de bölümü kendi başına okunacak bir bölüm olarak görmüyor.

Dördüncü bölüm: özgürleşme ve bir tartışma

Bryant'ın özetinde kaivalya pāda özgürleşmeyi ele alıyor ve başka konuların yanı sıra Patañjali'nin Budist meydan okumaya verdiği cevabı içeriyor. Bu ikinci bilgi haritada ayrı bir işaret: son bölüm yalnızca hedefin tarifi değil, bir karşı görüşle hesaplaşma da.

Johnston'ın çevirisinde bölümün ilk sūtrası şaşırtıcı biçimde güçlere geri dönüyor: güçlerin doğuştan gelebileceğini ya da ilaçla, büyü sözleriyle, coşkuyla veya meditasyonla kazanılabileceğini sayıyor. Son sūtra ise, Johnston'ın sözcükleriyle, saf bilinç gücünün kendi özsel biçimine dönüşüyle kapanıyor. Y3.68'de kaivalya'yı kaynağın hedef adı olarak tanımıştık; metnin son sözü o hedefte duruyor.

Sıra ne söylüyor?

Dört bölümü art arda koyunca bir düzen görünüyor: önce hedef, sonra araçlar, sonra araçların yan ürünleri ve onlara karşı bir uyarı, en sonda özgürleşme ve karşı görüşe cevap. Bu düzen bir okura, üçüncü bölümün güçlerini ilk bölümün hedefiyle ölçmeyi öğretiyor.

Bu haritanın sınırını da söylemek gerek. Bölüm özetlerinin her biri, Bryant'ın ya da Johnston'ın metni nasıl okuduğunu yansıtıyor. Bölümler kendi içinde tek bir konuya kapanmıyor; birinci bölüm uygulamaya dair sūtralar da içeriyor, dördüncü bölüm güçlerle açılıyor. Harita bir yön veriyor, sınırları kesin çizilmiş bir ülke değil.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Harita okumayla sınanır. Dört pāda bir içindekiler sayfası değil, bir argümanın iskeleti gibi okunabilir: tanım ve hedef başta konunca, sonraki her bölüm o hedefe göre tartılıyor. Güçlerin üçüncü sıraya, özgürleşmenin sona yerleşmesi, Bryant'ın okumasında bir öncelik beyanı.

Ama iskelet, yorumcuların kurduğu bir iskelet. Bölüm özetleri de, Johnston'ın başlıkları da okumadır; elimizdeki kaynaklar bölüm adlarının kimden geldiğini söylemiyor. Bu yüzden usta bir okur bir bölüm adını ya da çevirmen başlığını gördüğünde, önce kimin sesini duyduğunu soruyor.

Bölünmüş liste ise haritanın ince ayrıntısı. Son üç uzvun üçüncü bölüme geçmesi, sekiz uzvu tek parça bir merdiven gibi okuyanların gözünden kaçıyor. Bir öğretmen sekiz uzvu anlatırken bu geçişi söylerse, öğrencisi üçüncü bölümün güçlerle ilgili sayfalarına da doğru bağlamla girer.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Yoga Sūtra dört pāda'dan, yüz doksan beş sūtradan oluşuyor.

Hedef en başta: birinci bölüm yogayı tanımlıyor ve nihai hedefi işaret ediyor.

İkinci bölüm araçları sayıyor; sekiz uzvun son üçü üçüncü bölüme geçiyor.

Üçüncü bölüm güçleri anlatıyor ve bir uyarı olarak da okunabiliyor.

Dördüncü bölüm özgürleşmeyi ve Budist görüşe cevabı içeriyor.

Sonraki derse köprü

Bryant'ın maddesi, bölüm haritasını verdikten hemen sonra şunu söylüyor: yoga, Patañjali'nin zamanından epey sonrasına kadar Sāṁkhya'dan ayrı bir okul sayılmamalı; aydınlanmaya giden farklı bir yaklaşım ya da yöntem olarak görülmeli.

Sıradaki ders bu ilişkiyi ele alıyor: Y4.B5'te tanıdığımız Sāṅkhya sistemi ile Yoga Sūtra aynı haritayı mı paylaşıyor?

Soru şu: iki sistem aynı metafiziği paylaşıyorsa, Yoga'yı ayrı kılan şey nedir?