Patañjali kimdir sorusunun sınırı

Açılış sahnesi

Bir yoga stüdyosunun girişinde büyük bir afiş asılı: "Patañjali, yoganın kurucusu ve babası. Bilge, hekim, dilbilgini. Bize sekiz uzvu ve bütün yoga pozlarını bıraktı."

Stüdyoya yeni gelen bir öğrenci afişi okuyup resepsiyondaki öğretmene soruyor: "Patañjali gerçekten bütün bunları yapmış mı? Bu kadar çok şey yapan birinin hayatı hakkında neler biliniyor?"

Öğretmen biraz düşünüyor: "Açıkçası pek bir şey bilmiyorum. Afişi bir önceki öğretmen asmıştı. Hep böyle anlatılır."

Öğrenci gülümsüyor: "O zaman afişte yazanların ne kadarı biliniyor, ne kadarı hep böyle anlatılıyor?"

Bu ders o soruyu, bir yazar hakkında bilinenler ile anlatılanlar arasındaki çizgiyi, yoga tarihinin en ünlü adlarından biri üzerinden izliyor.

Bu derste ne olacak

Bu ders yeni bir bölümü açıyor: Yoga Sūtra'nın metnine, yazarına ve yorum geleneğine ayrılmış bir bölüm. Önce Patañjali hakkında gerçekten ne bildiğimizi, bu bölümün ana kaynağının söylediği biçimiyle göreceğiz. Sonra geleneğin Patañjali'ye yüklediği ek kimliklere ve bu kimliklerin ne zaman ortaya çıktığına bakacağız. Ardından kaynağımızın bu gelenekle nasıl bir ilişki kurduğunu, bir yöntem tercihi olarak inceleyeceğiz. Bunun ardından metnin kendisinin yazarı hakkında neler söylediğine bakacağız: Patañjali'nin bir kurucu değil, bir sistemleştirici olduğunu gösteren ipuçlarına. Son olarak açılış sahnesindeki afişi yeniden okuyacağız.

Kaynağımız bu bölüm boyunca Edwin Bryant'ın IEP'deki Yoga Sūtraları maddesi olacak; birinci sūtra için Johnston'ın çevirisine de bakacağız.

Sıfır noktası

Y4.01 geleneksel kronoloji ile akademik tarihi ayırmıştı: biri bir geleneğin kendi anlatısı, öteki belgelerle kurulan bir tarih. Y4.03 sessizlikten kanıt üretme sorununu, Y4.04 ise "binlerce yıllık değişmemiş yoga" iddiasının nasıl parçalanarak okunacağını göstermişti.

Y4.21'de Gītā'nın bir destanın içine yerleştirildiğini, Sāṃkhya bölümünde ise Sāṅkhya'nın "tek kitaplık bir okul" olduğunu görmüştük; o bölümün kaynağı Ruzsa, bu kitabın yazarı Īśvarakṛṣṇa hakkında da hiçbir şey bilinmediğini söylüyor. Bu ders aynı soruyu Yoga Sūtra'nın yazarına soruyor.

Mekanizma

Çok az şey biliniyor

Bryant'ın maddesi bu konuda açık konuşuyor: öteki düşünce okullarının kurucusu sayılan kişilerde olduğu gibi, Patañjali'nin kendisi hakkında çok az şey biliniyor.

Madde, Patañjali'nin tarihinin de yalnızca metnin içeriğinden çıkarılabildiğini söylüyor. Bu tarihlendirme tartışmasının ayrıntıları bir sonraki dersin konusu; bu derste yalnızca şunu not edelim: yazarın ne zaman yaşadığı bile metnin dışındaki bir belgeden değil, metnin kendisinden çıkarılan tahminlere dayanıyor.

Gelenek bir kimlik ekliyor

Bryant'ın maddesi geleneğin Patañjali'ye iki ek kimlik yüklediğini aktarıyor. Maddeye göre gelenek onu, Pāṇini'nin ünlü dilbilgisi üzerine temel yorumu yazan Patañjali ile aynı kişi sayıyor; ayrıca ona bir tıp kitabının yazarlığını da yüklüyor.

Madde bu geleneğin ne zaman belgelendiğini de söylüyor: bu özdeşleştirmenin ilk kanıtı, on birinci yüzyılda Bhoja Rāja'nın yorumunda görülüyor.

Bu bilginin önemi, Y4.06'daki alt sınır ve üst sınır mantığında. Özdeşleştirmenin ilk belgelendiği yer on birinci yüzyıl. Yoga Sūtra ise, bir sonraki derste göreceğimiz tartışmalı tarihlerle, bundan çok daha önce yazılmış. Yani metin ile onun yazarına üç ayrı kimlik yükleyen ilk belge arasında yüzyıllar var.

Kaynağın tutumu: bir yöntem tercihi

Bryant'ın maddesi bu özdeşleştirme karşısında ilginç bir tutum alıyor. Madde, akademisyenler arasında bunun olası olup olmadığı konusunda süregelen bir tartışma bulunduğunu kabul ediyor; ama tartışmasız ya da en azından yeterince ikna edici karşıt kanıt yokken, geleneksel anlatıların tanıklığına itiraz etmekle pek bir şey kazanılmayacağını söylüyor.

Bu, bir yöntem tercihi. Y4.01'deki ayrımı hatırlayalım: geleneksel kronoloji bir geleneğin kendi anlatısı, akademik tarih ise belgelerle kurulan bir tarih. Bryant'ın tutumu, güçlü bir karşıt kanıt yoksa geleneğin anlatısına bir tür başlangıç güveni vermek.

Başka bir yöntem tercihi de mümkün: bir özdeşleştirmenin ilk belgesi metinden yüzyıllar sonra geliyorsa, onu ayrıca kanıtlanması gereken bir iddia saymak. İki tutum da savunulabilir; önemli olan, hangisinin seçildiğini bilmek.

Metnin kendisi ne söylüyor?

Yazar hakkında dışarıdan pek bir şey bilmesek de, metnin kendisi onun ne tür bir yazar olduğuna dair ipuçları veriyor. Bryant'ın maddesi bunlardan birini birinci sūtrada buluyor.

Maddeye göre Patañjali daha ilk sūtrada, atha yoga anuśāsanam sūtrasında, yoganın öğretilerini sürdürdüğünü belirtiyor; madde, fiile eklenen "anu" ön ekinin fiilin anlattığı eylemin sürdürülmesine işaret ettiğini ve geleneksel yorumcuların da onu kesinlikle bu ışıkta gördüğünü söylüyor.

Johnston'ın çevirisi bu sūtrayı şöyle veriyor: "OM: Burada birlik üzerine öğretim başlıyor." Johnston'ın çevirisinde "sürdürme" vurgusu görünmüyor; çeviri, Bryant'ın dikkat çektiği ön ekin anlamını taşımıyor. Tek bir ön ekin çeviride kaybolabilmesi, bir sūtrayı yalnızca bir çeviriden okumanın neden eksik kalabileceğini bir kez daha gösteriyor.

Madde ikinci bir ipucu daha veriyor: Patañjali zaman zaman bir listenin yalnızca ilk üyesini anıyor ve ardından "ve benzerleri" anlamına gelen bir sözcükle yetiniyor; bu, okurunun listenin geri kalanını zaten bildiğini varsaydığını gösteriyor. Yani metin, yogayı ilk kez duyan bir okura değil, onun temel ilkelerini zaten bilen bir okura yazılmış.

Kurucu değil, sistemleştirici

Bryant'ın maddesi bu ipuçlarından açık bir sonuç çıkarıyor: Patañjali yoganın kurucusu ya da mucidi değil. Maddeye göre yoganın kökenleri ondan çok önceye uzanıyor; Patañjali önceden var olan gelenekleri sistemleştirdi ve yoga disiplininin temel metni olacak eseri yazdı. Madde geleneğin kendisinin de yoganın asıl kökenini efsanevi bir figüre, Hiraṇyagarbha'ya yüklediğini ekliyor.

Madde bir şeyi daha vurguluyor: hiçbir zaman tek biçimli bir yoga okulu ya da bir ilk-yoga olmadı; meditatif pratiklerin yoga diye anılan pek çok çeşidi ve farklı kavranışı vardı. Patañjali'nin önemi, bu konuda ilk sistemli incelemeyi yazması; bu yüzden kendisinden sonraki yoga geleneği için temel figür oldu ve öteki okullar tarafından da öyle kabul edildi.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birincisi, bölümün ana kaynağına göre Patañjali'nin kendisi hakkında çok az şey biliniyor; tarihi bile yalnızca metnin içeriğinden çıkarılabiliyor.

İkincisi, gelenek Patañjali'yi dilbilgisi yorumcusu ve bir tıp kitabının yazarıyla özdeşleştiriyor; bu özdeşleştirmenin ilk kanıtı on birinci yüzyılda Bhoja Rāja'nın yorumunda.

Üçüncüsü, Bryant karşıt kanıt yokken geleneğe başlangıç güveni veriyor; bu bir yöntem tercihi ve karşısında ihtiyatlı bir tutum da savunulabilir.

Dördüncüsü, birinci sūtradaki "anu" ön eki ve metindeki "ve benzerleri" kullanımları Patañjali'nin bir öğretiyi başlatmadığını, sürdürdüğünü gösteriyor.

Beşincisi, Patañjali yoganın kurucusu değil, en etkili sistemleştiricisi; hiçbir zaman tek biçimli bir ilk-yoga olmadı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Patañjali hakkında çok az şey biliniyor.

"Dilbilgini ve hekim" özdeşleştirmesi on birinci yüzyıldan beri belgelenen bir gelenek.

Geleneğe güvenmek de, ondan kuşku duymak da bir yöntem tercihi.

Birinci sūtra bir öğretiyi başlatmıyor, sürdürüyor.

Patañjali kurucu değil, sistemleştirici.

Sonraki derse köprü

Bu derste Patañjali'nin tarihinin yalnızca metnin içeriğinden çıkarılabildiğini gördük. Bryant'ın maddesi bu tarihin ne kadar tartışmalı olduğunu da anlatıyor: akademik çevrelerde hangi tarih standart olursa olsun, ona karşı çıkanların hep bulunduğunu söylüyor.

Sıradaki ders tarihlendirme tartışmasını ele alıyor.

Soru şu: bir metnin tarihi yalnızca kendi içeriğinden çıkarılabiliyorsa, farklı akademisyenler aynı metne bakarak nasıl yüzyıllar farklı tarihlere varıyor ve bir öğrenci bu tartışmayı nasıl okumalı?