Jñāna-yoga

Açılış sahnesi

İki arkadaş aynı hafta Gītā çalışmaya başlamış. Biri Arnold'un eski İngilizce çevirisini, öteki bir ansiklopedi maddesini okuyor. Akşam buluşup notlarını karşılaştırıyorlar.

Birincisi: "Bilgi yogası dördüncü bölümde. Çevirimde bölümün sonunda açıkça yazıyor: 'Jnana Yog', bilginin dininin kitabı."

İkincisi kaşlarını kaldırıyor: "Benim okuduğum maddeye göre dördüncü bölüm adanmışlık üzerine. Bilgi yogası beşinci bölümde tanıtılıyor."

İkisi de kendi kaynağından emin. Aynı metnin iki okuru, aynı kavramın metnin neresinde başladığı konusunda anlaşamıyor.

Bu ders o anlaşmazlıktan başlıyor, çünkü anlaşmazlığın kendisi jñāna-yoga hakkında önemli bir şey söylüyor: bilgi, Gītā'da tek bir bölüme kapatılmış bir konu değil, eylemin ve adanmışlığın içine sızan bir damar.

Bu derste ne olacak

Önce açılış sahnesindeki anlaşmazlığı çözeceğiz: bölüm başlıkları ile bir yorumcunun bölümleme okuması neden farklı yerleri gösterebiliyor? Sonra Arnold'un çevirisinde bilginin nasıl anlatıldığına bakacağız: eylem ile eylemsizlik arasındaki bilmece, bilginin ateş ve gemi imgeleri. Ardından beşinci bölümdeki bir ayrıma geçeceğiz: bilgi yolu ile eylem yolu iki ayrı yol mu, yoksa tek bir yolun iki yüzü mü? Son olarak Y4.24'ün köprüsündeki soruya, bilginin eylemin yerini mi aldığı yoksa onu mu aydınlattığı sorusuna, iki yorumcunun cevabıyla döneceğiz.

Arnold'un çevirisine ve Ranganathan'ın maddesine bu kez üçüncü bir kaynak ekleniyor: aynı ansiklopedinin Patañjali'nin sūtraları üzerine yazılmış maddesi.

Sıfır noktası

Y4.21 bölüm başlıklarının metnin değil yayıncıların katmanına ait olduğunu göstermişti. Y4.23 yorumcu ayrışmasını, Y4.24 ise Śaṅkara'nın bilgi geldiğinde eylemin biteceği yönündeki okumasını tanıtmıştı.

Y4.19'da Yoga Sūtraları maddesinden ortak terim havuzunu öğrenmiştik. Aynı madde bu derste yeni bir adı getiriyor: Sāṁkhya. Madde, Sāṁkhya'nın yoga için metafizik bir altyapı sağladığını ve Yoga'yı ayrı bir okul olarak anan ilk kişinin dokuzuncu yüzyılda Śaṅkara olduğunu söylüyor. Bu ders iki adın daha eski bir ilişkisini, Gītā'nın kendi içinde arıyor.

Mekanizma

Başlık nerede, kavram nerede?

Açılış sahnesindeki iki arkadaş aslında ikisi de haklı. Arnold'un çevirisi dördüncü bölümü bir başlıkla kapatıyor: "Jnana Yog", bilginin dininin kitabı. IEP maddesi ise dördüncü bölümün adanmışlık üzerine odaklandığını, bilgi yogasının beşinci bölümde, maddenin deyişiyle karma-yoga pratiğinin bir işlevi olarak ahlaki berraklık pratiği olarak tanıtıldığını söylüyor.

Y4.21'de bölümlerin başlangıçta başlıksız olduğunu görmüştük. Arnold'un başlığı, çevirinin dayandığı bir geleneğin ya da çevirmenin katmanı; maddenin bölümlemesi ise yazarın kendi okuması. İki okuma farklı bölümleri öne çıkarıyor, çünkü bilgi Gītā'da tek bir bölümün malı değil.

Eylemde durgunluk

Arnold'un çevirisinde dördüncü bölümde Kṛṣṇa, şarkıcıların ve bilgelerin de sorduğu bir soruyu anıyor: eylem nedir, eylemsizlik nedir? Bunun dikenli ve karanlık bir yol olduğunu söylüyor.

Cevabı bir bilmece gibi: eylemin nasıl dinginlik, dinginliğin nasıl eylem olabileceğini gören kişi, türünün en bilgesidir; eylese de dinlense de iyi eder. Çeviriye göre böyle biri, işlerinde arzunun dürtülerinden kurtulmuş, doğruluğun beyaz ateşiyle eylem içinde arınmış biridir.

Bu, Y4.24'teki kaçınılmaz eylem fikrinin bir adım ötesi. Orada eylemden kaçılamayacağını öğrenmiştik. Burada, eylemin içinde bile bir tür dinginliğin mümkün olduğu, bunu görmenin de bir bilgi olduğu söyleniyor.

Ateş ve gemi

Arnold'un çevirisinde dördüncü bölümün sonuna doğru bilgi iki güçlü imgeyle anlatılıyor.

Birincisi gemi: Kṛṣṇa, Arjuna bütün kötülük yapanların en kötüsü olsa bile, doğruluğun bu güzel gemisinin onu günahlarının denizinden güvenle ve kuru olarak geçireceğini söylüyor.

İkincisi ateş: tutuşmuş bir alevin yakıtı küle çevirmesi gibi, bilginin alevinin de işlerin tortusunu küle çevirdiğini söylüyor. Çeviriye göre dünyada bunun gibi bir arındırıcı yok.

Aynı pasaj bilginin nasıl kazanıldığını da söylüyor: saygıyla, güçlü bir arayışla ve doğruyu görüp öğretenlerin sözüne alçakgönüllülükle kulak vererek. Çeviriye göre bilginin sunduğu kurban, zenginliğin sunduğu büyük armağanlardan daha değerli.

İki yol mu, tek yol mu?

Beşinci bölüm Arjuna'nın yeni bir sorusuyla açılıyor. Arnold'un çevirisinde Arjuna, Kṛṣṇa'nın bir yerde işlerden vazgeçmeyi, başka bir yerde iş yoluyla hizmeti övdüğünü söylüyor ve hangisinin daha iyi olduğunu açıkça sormak istiyor.

Kṛṣṇa'nın cevabı çeviride şöyle: işlerden vazgeçmek de iyi, işleri kutsallık içinde yapmak da iyi; ikisi de en yüksek mutluluğa götürür; ama ikisinden daha iyi yol, kutsallıkla çalışıp işten geri durmayanınki. Ardından şunu ekliyor: yalnızca yeni yetme bilginler Sāṅkhya ile Yoga'yı iki ayrı şeymiş gibi konuşur; bilgeler birine sahip olanın ikisinin de altın meyvesini topladığını bilir; ikisini bir görenler açık gözle görür.

Patañjali maddesi bu iki adın bu dönemdeki anlamını açıklıyor: ona göre Upaniṣadlarda ve destanda Yoga ve Sāṁkhya, sırasıyla meditasyonla kurtuluş ve bilgiyle kurtuluş olmak üzere iki ayrı kurtuluş yolunu anlatıyor.

Bu, jñāna-yoganın Gītā'daki yerini anlamak için önemli. Bilgi yolu, eylem ve meditasyon yolundan kopuk bir alternatif olarak değil, onlarla birleşen bir bakış olarak sunuluyor.

Eşit görüş

IEP maddesi jñāna-yoganın bir sonucunu da vurguluyor: maddeye göre bu bilgi, bütün kişilerin köklü eşitliğine dair bir kavrayış veriyor ve madde bunu beşinci bölümün on sekizinci dizesine bağlıyor.

Arnold'un çevirisinde bu dize şöyle geçiyor: bilgece görene göre, kitapları ve kutsallıklarıyla Brāhmaṇa, inek, fil, murdar sayılan köpek ve köpek eti yiyen dışlanmış kişi, hepsi birdir.

Bu dize, Y4.23'teki toplumsal sınıflara verilen işler listesiyle ilginç bir gerilim içinde duruyor. Aynı metin bir yerde işleri doğaya göre sınıflıyor, başka bir yerde bilgece bakışın bu sınıfları eşit gördüğünü söylüyor.

Bilgi eylemin yerini mi alır?

Y4.24'ün köprüsündeki soruya gelelim. Ranganathan'ın aktarımında Śaṅkara için bilgi, kendisiyle birlikte eylemin olanağını da kapatan bir kavrayış; madde bu tutumun Sāṅkhya Kārikā'daki bir dizeyi andırdığını ekliyor. Madde yazarı ise jñāna-yoganın karma-yoga ve özellikle bhakti-yoga için yardımcı bir kavrayış sağladığını, Gītā'nın temasının bu olduğunu savunuyor.

Arnold'un çevirisindeki beşinci bölüm açılışı, "iki yoldan eylemi bırakmayanınki daha iyi", madde yazarının okumasına yakın duruyor gibi görünüyor. Ama kaynağımız Śaṅkara'nın bu dizeyi nasıl okuduğunu aktarmıyor; büyük bir yorumcunun bir dizeyi görmezden geldiğini varsaymak yerine, onun okumasını bilmediğimizi kabul etmek daha dürüst.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birincisi, jñāna-yoganın Gītā'daki yeri tek bir bölüme kapatılamıyor; Arnold'un başlığı dördüncü bölümü, IEP maddesinin bölümlemesi beşinci bölümü gösteriyor.

İkincisi, dördüncü bölümde bilgi, eylemde durgunluğu görmek ve işlerin bağlayıcı kalıntısını yakan bir ateş olarak anlatılıyor.

Üçüncüsü, beşinci bölümde Sāṅkhya ile Yoga, yani bilgi ile meditasyon yolları, bilgelerin tek gördüğü bir yol olarak sunuluyor; eylemi bırakmayanın yolu daha iyi sayılıyor.

Dördüncüsü, IEP maddesine göre jñāna-yoga eşit görüşü doğuruyor; bu dize metnin toplumsal sınıflandırmasıyla gerilim içinde duruyor.

Beşincisi, bilginin eylemin yerini mi alacağı yoksa onu mu aydınlatacağı sorusunda Śaṅkara ile madde yazarı ayrışıyor; kaynaklarımızın Śaṅkara tarafını daha az aktardığını bilmek gerekiyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Jñāna-yoga tek bir bölümün malı değil.

Eylemde durgunluk: eylemin içinde telaşsız bir bakış.

Bilgi ateşi işlerin bağlayıcı kalıntısını yakar.

Sāṅkhya ile Yoga, bilgi ile meditasyon, beşinci bölümde tek yol olarak sunuluyor.

Bilginin eylemle ilişkisinde yorumcular ayrışıyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste IEP maddesinin dördüncü bölümü adanmışlık üzerine okuduğunu, madde yazarının da jñāna-yoganın özellikle bhakti-yoga için yardımcı bir kavrayış olduğunu savunduğunu gördük.

Sıradaki ders bhakti-yoga'yı ele alıyor.

Soru şu: Gītā'da adanmışlık neye yöneliyor ve bu yönelim eylem ile bilgiyi nasıl bir araya getiriyor?