Mahābhārata içindeki konum

Açılış sahnesi

Bir yoga öğretmeni yeni aldığı cep boyu bir Bhagavad Gītā çevirisini öğrencilerine gösteriyor. Kitap ince, kapağı sade, içinde on sekiz bölüm var; her bölümün başında bir başlık duruyor. Öğretmen kitabı "yoganın kutsal kitabı" diye tanıtıyor.

Sınıftaki öğrencilerden biri bir soru soruyor: "İlk bölüm bir savaş alanında başlıyor. Kim kiminle savaşıyor? Neden savaşıyorlar? Kitapta bunu anlatan bir giriş yok."

Öğretmen bir an duraksıyor. Cep kitabının ilk sayfası gerçekten doğrudan savaş alanında açılıyor; karakterler sanki okur onları zaten tanıyormuş gibi sahneye çıkıyor.

Öğrencinin sorusu küçük görünüyor, ama çok önemli bir şeye işaret ediyor: öğretmenin elindeki ince kitap, bir destanın tam ortasından kesilip çıkarılmış bir parça. Bu ders o parçanın nereden kesildiğini ve bu kesişin okumayı nasıl değiştirdiğini inceliyor.

Bu derste ne olacak

Bu ders yeni bir bölümü açıyor: Mahābhārata ve Bhagavad Gītā. Önce Gītā'nın Mahābhārata içinde nerede durduğunu, kaynağımızın söylediği biçimiyle yerleştireceğiz. Sonra Gītā'nın öncesinde destanda neler olduğunu kısaca izleyeceğiz, çünkü Gītā'daki konuşma o olayların sonucunda başlıyor. Ardından Gītā'nın zaman içinde nasıl alımlandığına bakacağız: bir destan bölümü olarak, yorumcuların bir kaynağı olarak ve sonunda bağımsız bir kitap olarak. Son olarak metnin kendisinin, bölüm başlıkları da dahil, sonradan eklenen katmanlarına değineceğiz. Kaynağımız Shyam Ranganathan'ın IEP'deki Bhagavad Gītā maddesi.

Sıfır noktası

Bu kursun tarih bölümü kaynakları konumlarına göre ayırmayı, çevirmenin payını görmeyi ve kesin yıllar yerine aralıklarla konuşmayı öğretmişti. Y4.12 Kaṭha Upaniṣad'daki Naciketas sahnesini okumuştu. Y4.20 ise bir etkileşimi anlatırken her fiilin bir iddia olduğunu göstermişti.

Bu ders bu araçları yeni bir metne uyguluyor. Özellikle Y4.20'nin dersi burada hemen işe yarayacak: kaynağımızın bazı cümleleri bir olguyu, bazıları ise yazarın kendi yorumunu taşıyor.

Mekanizma

Destanın neresinde?

Maddeye göre Bhagavad Gītā, Güney Asya'nın iki büyük destanından biri olan Mahābhārata'nın altıncı kitabının başında yer alıyor. Madde öteki büyük destanı da adıyla anıyor: Rāmāyaṇa.

Maddeye göre Gītā, savaşçı Arjuna ile onun kuzeni Kṛṣṇa arasında geçen bir diyalog. Kṛṣṇa, Arjuna'nın arabacılığını üstlenmeyi önermiş; madde onun aynı zamanda tanrı Viṣṇu'nun bir avatarı olduğunu söylüyor. Diyalog, Arjuna'nın karşı karşıya olduğu kardeş kavgası niteliğindeki savaşa bir cevap olarak, Kṛṣṇa'nın araba üzerinde verdiği bir derse dönüşüyor.

Madde önemli bir konum bilgisi daha veriyor: metin, Mahābhārata'nın doruk noktası olan bu savaşın alanında başlıyor. Madde bundan açık bir sonuç çıkarıyor: Gītā'daki argümanların nedenini anlamak için, Kṛṣṇa ile Arjuna arasındaki o belirleyici konuşmadan önce destanda olup bitenleri anlamak gerekiyor.

Savaştan önce ne oldu?

Maddenin özetine göre Mahābhārata iki kuzen grubu arasındaki gerilimi ve açık savaşı anlatıyor. Bir yanda Pāṇḍu'nun beş oğlu, Pāṇḍavalar; en ünlüleri Arjuna. Öbür yanda Dhṛtarāṣṭra'nın oğulları, Kauravalar; başlarında en büyükleri Duryodhana.

Maddeye göre Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu'dan büyük olduğu hâlde kör doğduğu için taht sırasında kenara itilmişti. Pāṇḍu erken ölünce Dhṛtarāṣṭra, yeni kuşak hâlâ çocukken tahta geçti. Kuzenler büyüdükçe rekabet derinleşti.

Madde sonraki olayları da özetliyor: Pāṇḍavalar, Kauravaların hileli kurduğu bir zar oyununda özgürlüklerini ortaya koyuyor ve her şeylerini kaybediyor; ortak eşleri Draupadī herkesin önünde tacize uğruyor. Pāṇḍavalar sonunda uzun bir sürgüne gönderiliyor. Sürgünden dönüp krallıktaki paylarını istediklerinde Kauravalar onlara yaşayacak bir toprak bile vermeyi reddediyor. Kṛṣṇa'nın aracılık ettiği uzlaşma girişimleri sonuçsuz kalıyor ve iki taraf savaş alanında karşılaşmayı kabul ediyor.

Maddeye göre savaşı özellikle trajik kılan şey, Pāṇḍavaların yalnızca zalim akrabalarla değil, sevdikleri ve kendilerine iyilik dileyen kişilerle de savaşmak zorunda olmaları. Madde bir örnek veriyor: büyük amcaları Bhīṣma, Kauravaların niyetini onaylamıyor ama eski bir yemini yüzünden tahta sadık kalıyor. Madde, savaş başlamadan önce Arjuna'nın ağabeyi Yudhiṣṭhira'nın Bhīṣma'nın hayır duasını istediğini ve karşı ordunun başındaki Bhīṣma'nın ona zafer dilediğini, destanın altıncı kitabına atıfla aktarıyor.

Araba ve Kaṭha: bir yorum iddiası

Madde, Gītā'daki diyaloğun bir araba üzerinde geçmesinin simgesel bir anlam taşıdığını söylüyor ve bu simgeyi Upaniṣadlardaki ahlak düşüncesine bağlıyor. Daha ileri giderek, Mahābhārata'nın ve özellikle Gītā'nın yazarlarının Kaṭha Upaniṣad'dan haberdar olmuş olmaları gerektiğini, bir başka akademisyenin çalışmasına atıfla öne sürüyor; Kṛṣṇa'nın argümanlarının, Ölüm'ün Naciketas'a verdiği dersi hatırlattığını söylüyor.

Burada Y4.20'nin merdivenini kullanmak gerekiyor. Bu, bir metin içi tartışma izi değil; iki metin arasında bir simge benzerliğinden yola çıkan bir yorum iddiası. Madde bu iddiayı bir kaynağa dayandırıyor, bu iyi; ama "haberdar olmuş olmaları gerekir" fiili, benzerliğin gösterdiğinden bir basamak yukarıda duruyor.

Ara ekleme mi?

Madde bir cümlesinde Gītā'yı "daha geniş destanın içinde bir ara ekleme gibi görünen" bir metin olarak niteliyor. Yani Gītā'nın, destana sonradan yerleştirilmiş bir bölüm olabileceğini söylüyor.

Bu nitelemenin fiiline dikkat: "görünüyor". Madde bunu kesin bir tarih bilgisi olarak değil, bir değerlendirme olarak sunuyor. Bir öğrenci için bu iki şey anlamına geliyor. Birincisi, Gītā'nın destanla ilişkisi basit değil: hem içinde duruyor hem de sonradan eklenmiş olabilir. İkincisi, bu olasılık gömülü okumayı geçersiz kılmıyor; bir metin sonradan eklenmiş olsa bile, bugün elimizdeki biçimiyle bir destanın içinde, belirli bir noktada duruyor ve o noktanın anlamını taşıyor.

Alımlanmanın üç durağı

Madde Gītā'nın tarih boyunca farklı biçimlerde alındığını söylüyor ve bu alımlanmanın birkaç durağını gösteriyor.

Birinci durak, destanın bir parçası olarak Gītā. Madde, onu Vedalardan farklı olarak geniş bir kitleye açık, Güney Asya'nın edebiyat içinde işlenen halk felsefesi tarihinin bir parçası olarak niteliyor.

İkinci durak, yorumcuların bir kaynağı olarak Gītā. Madde, Vedaların son kısmına dayanan Vedānta düşünürleri için Gītā'nın bir śruti, yani vahyedilmiş metin değil, bir smṛti olduğunu, ama yine de argüman ve kuram için önemli bir kaynak işlevi gördüğünü söylüyor. Y4.11'de adı geçen üç büyük Vedānta düşünürü, Śaṅkara, Rāmānuja ve Madhva, maddeye göre Gītā üzerine yorum yazmış.

Üçüncü durak, bağımsız bir kitap olarak Gītā. Madde, İngiliz sömürgeciliği altında bir Hindu kimliğinin oluşmasından bu yana Gītā'nın giderek ayrı, kendi başına duran bir dini kitap olarak görüldüğünü ve bazı Hinduların onu ritüel, yemin ve dini amaçlar için İncil'in bir karşılığı gibi kullandığını söylüyor.

Açılış sahnesindeki cep kitabı üçüncü durağın bir ürünü. Onu "yoganın kutsal kitabı" diye tanıtmak, alımlanmanın en son durağını metnin ilk hâli sanmak demek.

Başlıklar kimin?

Bir metnin katmanları sayfanın en üstünde de başlar. Madde, Gītā'nın on sekiz bölüm içerdiğini ve bu bölümlerin başlangıçta başlıksız olduğunu söylüyor; bu yüzden basımlarda ve çevirilerde sıklıkla yayın için oluşturulmuş başlıklar bulunduğunu belirtiyor.

Madde ayrıca sonraki bir Śrī Vaiṣṇava düşünürünün, Yāmunācārya'nın, Gītā'yı altışar bölümlük üç kısma ayırdığını aktarıyor. Bu bölümleme de metnin kendisine değil, bir yorumcunun okumasına ait.

Açılış sahnesindeki cep kitabının her bölümünün başındaki başlıklar, Y3.69'da adını koyduğumuz yorum katmanının bir parçası. Bir başlık, okura o bölümün neyle ilgili olduğunu söyler; ama bu söyleyiş metnin değil, yayıncının ya da çevirmenin sesidir.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birincisi, IEP'nin Bhagavad Gītā maddesine göre Gītā, Mahābhārata'nın altıncı kitabının başında, destanın doruk noktası olan savaşın alanında başlıyor.

İkincisi, Gītā'daki konuşmanın nedeni destanın önceki olaylarında: kuzenler arasındaki rekabet, hileli zar oyunu, sürgün ve reddedilen uzlaşma.

Üçüncüsü, madde Gītā'yı bir ara ekleme gibi görünen bir metin olarak niteliyor ve Kaṭha Upaniṣad ile bir bağ öne sürüyor; ikisi de yorum iddiası, kesin olgu değil.

Dördüncüsü, Gītā'nın alımlanmasında üç durak var: destanın bir parçası, Vedānta yorumcularının bir smṛti kaynağı ve sömürge döneminde yaygınlaşan bağımsız kitap okuması.

Beşincisi, bölüm başlıkları ve üçlü bölümleme metnin değil, yayıncıların ve yorumcuların katmanına ait.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Gītā, Mahābhārata'nın altıncı kitabının başında, savaşın eşiğinde başlıyor.

Konuşmanın nedeni destanın önceki olaylarında.

"Ara ekleme" ve "Kaṭha'dan haberdar olma" yorum iddiası, kesin bilgi değil.

Alımlanmanın üç durağı: destan bölümü, smṛti kaynağı, bağımsız kitap.

Bölüm başlıkları yayıncının sesidir.

Sonraki derse köprü

Bu derste Gītā'yı destanın içindeki yerine koyduk: sevdikleriyle savaşmak zorunda kalan bir savaşçı ve onun arabacısı, savaşın eşiğinde.

Sıradaki ders Arjuna'nın ikilemini ele alıyor.

Soru şu: Arjuna savaşmamak için hangi gerekçeleri öne sürüyor ve bu gerekçeler birbirinden nasıl ayrılıyor?