Erken Budist meditasyon

Açılış sahnesi

Bir kitapçının din ve felsefe rafında iki kitap yan yana duruyor. Birinin kapağında bir nilüfer, altında "Buddha'nın özgün meditasyon tekniği" yazıyor. Ötekinin kapağı sade; başlığı daha temkinli: "Erken Budist metinlerde zihin eğitimi".

Rafın önünde duran bir okur iki kitabın arka kapaklarını okuyor. Birincisi "iki bin beş yüz yıl önce öğretildiği biçimiyle, hiç değişmeden" diyor. İkincisi ise ilk sayfasında şunu yazıyor: "Elimizdeki metinlerin Buddha'nın kendi sözleri olup olmadığını bilemiyoruz; bildiğimiz, bu metinlerin ne söylediği."

Okur hangisini alacağına karar veremiyor. Birincisi daha çekici görünüyor; ikincisi daha dürüst. Bu ders, ikinci kitabın ilk cümlesinin neden bu kadar önemli olduğunu ve o temkinli çerçeve içinde erken Budist metinlerin meditasyon hakkında ne söylediğini inceliyor.

Bu derste ne olacak

Önce kaynak sorusuyla başlayacağız: erken Budist meditasyonu hangi metinlerden okuyoruz ve bu metinler ne kadar eski? Sonra meditasyonun bu metinlerde tek başına değil, ahlak ve bilgelikle birlikte bir yolun parçası olarak durduğunu göreceğiz. Ardından metinlerin iki tür düşünsel deneyimi nasıl ayırdığına ve bu deneyimlere bile nasıl eleştirel yaklaştığına bakacağız. Son olarak bir önceki dersin bıraktığı soruya, dikkatin neye yöneltildiğine, döneceğiz: benlik iddialarını sınayan analitik meditasyona ve dört farkındalık temeline. Kaynağımız IEP'nin Buddha maddesi.

Sıfır noktası

Y4.15 Buddha anlatısını izlemiş, yüce yoğunlaşma hâllerinin bu anlatıda hedefe götürmediği için bırakıldığını görmüştü. Y4.16 ise niyet ölçütünü, anātman terimini ve süreç benliğini tanıtmıştı.

Y4.02 birincil ve ikincil kaynak ayrımını, Y4.06 ise tarih aralığıyla düşünmeyi öğretmişti. Y4.04 "binlerce yıldır değişmemiş" iddialarının nasıl parçalanarak okunacağını göstermişti. Bu ders bu araçların hepsini kullanıyor, çünkü açılış sahnesindeki ilk kitabın kapağı tam da o türden bir iddia taşıyor.

Mekanizma

Hangi metinlerden okuyoruz?

IEP'nin Buddha maddesinin yazarı, tarihsel Buddha'nın felsefesini Pāli kanonunun Sutta Piṭaka bölümünden yeniden kurduğunu açıkça söylüyor. Daha belirgin olarak, ana kaynakları ilk dört Nikāya ile beşinci Nikāya'dan bazı metinler.

Ama yazar hemen bir sınır çiziyor: bu kaynakları Buddha'nın "kelimesi kelimesine sözleri" ile, hele onun "gerçek" düşüncesiyle özdeşleştirmiyor. Bu kaynakların tarihsel Buddha'nın düşüncesine ve öğretisine sadık olup olmadığını cevaplanamaz bir soru sayıyor; yalnızca, bildiği kadarıyla, Buddha'nın felsefesini yeniden kurmak için daha iyi kaynak olmadığını söylüyor.

Açılış sahnesindeki ikinci kitabın ilk cümlesi, bu temkinin bir yansıması.

Kanonun katmanları

Madde kanonun tarihine dair de bir uyarı yapıyor. Geleneksel anlatının bu konuda sorgulanabilir olduğunu söyledikten sonra şunu ekliyor: büyük bir Budist metin derlemesi ilk kez milattan önce birinci yüzyılda Sri Lanka'da yazıya geçirilmiş olabilir. Ama bugün elimizdeki Pāli kanonu hem içerik hem dil bakımından açık bir tarihsel gelişim izi taşıyor.

Maddeye göre kanonun üç bölümü aynı döneme ait değil: Sutta bölümü Vinaya bölümünden daha eski; Abhidharma bölümü ise öteki ikisinden en az iki yüzyıl sonra doğmuş bilimsel-sistematik gelişmeleri temsil ediyor. Madde daha da ileri gidiyor: Sutta bölümünün kendi içinde bile daha eski ve daha geç metinler ayırt edilebiliyor.

Bu bilgi Y4.06'daki tarih aralığı alışkanlığını doğrudan çağırıyor. "Erken Budist meditasyon" dediğimizde, belli bir yüzyılın tek bir metninden değil, yüzyıllara yayılan ve kendi içinde katmanlı bir derlemenin en eski olduğu düşünülen bölümlerinden söz ediyoruz.

Meditasyon bir yolun parçası

İkinci önemli nokta meditasyonun yeri. Madde, Buddha'nın dördüncü soylu gerçeğinin öğrenciye sekiz parçalı yolu geliştirmeyi yüklediğini söylüyor ve bu sekiz parçanın genellikle üç tür eğitime ayrıldığını aktarıyor.

Birincisi bilgelik eğitimi: doğru görüş ve doğru niyet. İkincisi ahlak eğitimi: doğru söz, doğru bedensel davranış ve doğru geçim. Üçüncüsü yoğunlaşma eğitimi: doğru çaba, doğru farkındalık ve doğru yoğunlaşma.

Bu tablo bir şeyi açıkça gösteriyor: bugün "meditasyon" dediğimiz şey, bu metinlerde sekiz parçanın yalnızca üçünü kapsayan bir öbek. Öteki beş parça söz, davranış, geçim, görüş ve niyetle ilgili.

Madde bir çeviri ayrıntısına da dikkat çekiyor: bu bağlamda "doğru" diye çevrilen sözcük, "yanlış"ın karşıtı anlamına değil, "kusursuz" ya da "tam" anlamına geliyor; yani özgürleşmeye ulaşmak için en etkili eylemleri anlatıyor. Tek sözcüğü tek sözcükle karşılamanın ne kadar yanıltıcı olabileceğini Y4.05 göstermişti; burada da aynı durum var.

İki tür düşünsel deneyim

Madde, metinlerde düşünsel deneyimlerin iki ana türe ayrıldığını söylüyor: meditatif soğurulmalar ya da dalınmalar (jhāna) ve daha yüksek ya da doğrudan bilgi (abhiññā).

Madde doğrudan bilginin altı sınıfını da sayıyor. Bunların bir kısmı olağanüstü güçler olarak anlatılıyor; madde son üçünün özellikle önemli olduğunu, çünkü metinlere göre Buddha'nın uyanış gecesinde deneyimlendiğini söylüyor: geçmiş yaşamların bilgisi, varlıkların eylemlerine göre ölüp yeniden belirişinin doğrudan görülmesi ve lekelerin yok oluşunun bilgisi.

Derin deneyimlere bile eleştirel bakmak

Metinlerin en çarpıcı yanlarından biri, bu derin deneyimlere karşı takındığı tutum. Madde, Pāli Nikāyalardaki Buddha'nın kişisel deneyim de dahil bütün bilgi kaynaklarına eleştirel bir yaklaşımı savunduğunu söylüyor. Gerekçe şu: deneyimlerimiz duygusal ve bilişsel olarak koşullanmış.

Madde bunu meditasyona da uyguluyor: meditasyondan doğan yüce deneyimler bile dikkatle çözümlenmeli, çünkü benliğin, dünyanın ve ölüm sonrasının doğası hakkında yanlış görüşlere yol açabilirler.

Y4.15'teki anlatıda yüce hâller hedefe götürmediği için bırakılıyordu. Burada bir adım daha atılıyor: bir deneyimin derin olması, onun yorumunun doğru olduğunu göstermiyor. Madde ayrıca şunu hatırlatıyor: yaygın bir okumanın aksine, bu metinlerde yalnızca kişisel deneyim güvenilir bilgi kaynağı sayılmıyor; akıl yürütme ve çıkarım da yaygın olarak kullanılıyor.

Dikkat neye yöneliyordu?

Y4.16'nın bıraktığı soruya gelelim. Maddenin iki yeri bu soruya ışık tutuyor.

Birincisi analitik meditasyon. Madde, Buddha'nın beş kümenin benlik olmadığını üç ana argümanla gerekçelendirdiğini ve bu argümanların bir analitik meditasyon yöntemi olarak da kullanıldığını söylüyor. Argümanların arkasındaki varsayım şu: bir şey ancak kalıcıysa, acıya yol açmıyorsa, bağımlı olarak ortaya çıkmamışsa ve kişinin iradesine tabiyse benlik sayılabilir. Beş kümenin hiçbiri bu koşulları karşılamıyor.

İkincisi dört farkındalık temeli. Madde, Pāli Nikāyalardaki Buddha'nın ölüm sonrasına ve özgürleşmiş varlıklara odaklanmak yerine bağımlı ortaya çıkışı ve dört farkındalık temelinin pratiğini vurguladığını söylüyor. Maddeye göre dört farkındalık temelinin, geçmişte ve gelecekte süren, hiçbir şeye dayanmayan bir benlik bulunduğu yönündeki görüşleri yıkmak için öğretildiği söyleniyor.

Madde buna bir pasajın İngilizce çevirisini ekliyor. Özü şu: geçmiş geride kaldı, geleceğe henüz varılmadı; o hâlde kişi şu anda ortaya çıkan her durumu içgörüyle görmeli.

Böylece soru bir cevaba kavuşuyor: bu metinlerde dikkat, kalıcı bir öz aramaya değil, şu anda ortaya çıkıp geçen süreçlere ve onların benlik sayılıp sayılamayacağını sınamaya yöneliyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birincisi, IEP'nin Buddha maddesi erken Budist felsefeyi Sutta Piṭaka'dan yeniden kuruyor, ama bu kaynakların Buddha'nın gerçek sözlerine sadık olup olmadığını cevaplanamaz bir soru sayıyor.

İkincisi, Pāli kanonu katmanlı: Sutta bölümü Vinaya'dan eski, Abhidharma en az iki yüzyıl sonra; Sutta'nın içinde de eski ve geç metinler var.

Üçüncüsü, sekiz parçalı yol bilgelik, ahlak ve yoğunlaşma olarak üç eğitime ayrılıyor; meditasyon bu yolun bir öbeği.

Dördüncüsü, metinler düşünsel deneyimi jhāna ve doğrudan bilgi olarak ikiye ayırıyor, ama yüce deneyimlerin bile eleştirel olarak çözümlenmesini istiyor.

Beşincisi, analitik meditasyon ve dört farkındalık temeli dikkati kalıcı bir öz aramaya değil, gelip geçen süreçleri benlik ölçütleriyle sınamaya yöneltiyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Erken Budist meditasyonu, Buddha'nın kendi sözleri olduğu kesin olmayan, katmanlı bir derlemeden okuyoruz.

Sekiz parçalı yol üç eğitime ayrılıyor; meditasyon bu yolun bir öbeği.

Jhāna ve doğrudan bilgi, metinlerin kendi deneyim sınıflaması.

Yüce deneyimler bile eleştirel olarak çözümleniyor.

Analitik meditasyon ve dört farkındalık temeli dikkati gelip geçen süreçlere ve benlik sorusuna yöneltiyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste çile uygulamalarından çok zihin eğitimine ağırlık veren bir yol gördük; Jain felsefesi maddesinden ise o geleneğin ahlakının karma yükünden kurtulmaya yöneldiğini biliyoruz.

Sıradaki ders Jain tapas'ını ve özgürleşme anlayışını ele alıyor.

Soru şu: karma'yı tözsel bir yük olarak kavrayan bir gelenekte çile hangi işi görüyordu ve özgürleşme neye benziyordu?