Ātman ve brahman

Açılış sahnesi

Bir yoga öğretmeni derslerinin sonunda sık sık aynı cümleyi söylüyor: "Upaniṣadların tek bir öğretisi var: sen osun. İçindeki öz, evrenin özüyle aynı." Öğrenciler bu cümleyi seviyor; kısa, derin ve her şeyi özetliyor gibi.

Bir öğrenci bu cümlenin kaynağını merak ediyor ve bir ansiklopedi maddesi okuyor. Orada iki şaşırtıcı şey buluyor. Birincisi, "sen osun" cümlesinin sahibi olarak bilinen öğretmen, metinlerde "brahman" sözcüğünü hiç kullanmıyor. İkincisi, bu cümleyi evrenin özüyle bir özdeşlik olarak okuyan kişi, o öğretmenden çok sonra yaşamış bir yorumcu.

Öğrenci kafası karışmış olarak soruyor: öğretmenimin cümlesi yanlış mı?

Cevap ne evet ne hayır. Bu ders, bir cümlenin bir metinde söylenen şey ile yüzyıllar içinde kazandığı anlam arasındaki farkı, belki de yoga felsefesinin en ünlü iki sözcüğü üzerinden izliyor.

Bu derste ne olacak

Ritüel dersi iki ucu yan yana bırakmıştı: duyuların yöneldiği bir iç merkez ve bir kurban hayvanında okunan koca bir evren. Bu ders o iki ucun adlarını açıyor. Önce ātman ve brahman sözcüklerinin anlam yolculuklarını göreceğiz. Sonra ikisini açıkça özdeşleştiren öğretiyi ve onun metindeki yerini okuyacağız. Ardından ünlü "sen osun" cümlesinin bu özdeşlikle ilişkisinin nasıl kurulduğunu inceleyeceğiz. Son olarak sonraki yorumcuların aynı metinlerden birbirinden çok farklı sonuçlar çıkardığını konuşacağız. Bu dersteki bilgiler Y4.07'den beri kullandığımız ansiklopedi maddesine dayanıyor.

Sıfır noktası

Y4.05'te anlam tarihi dediğimiz şey, bir metnin yazıldığı günden sonra da anlam biriktirmeye devam etmesiydi. Aynı ders, Vyāsa'nın yorumunun Yoga Sūtra'nın bu birikiminin merkezinde durduğunu söylemişti. Bu ders aynı olguyu Upaniṣadlar üzerinde gösteriyor.

Y4.07'den iki bilgi burada gerekli: Upaniṣadlar tek bir düzen kurmuyor, birbirine değen temalar taşıyor; Vedānta adı da bu metinlerin Vedaların son katmanı olmasından geliyor. Y4.09 ise nefesin bu metinlerde bir soru olarak ele alındığını göstermişti. Bu ders o iki dersin arasında bir bağ kuruyor.

Mekanizma

Ātman: nefesten öze

Madde ātman sözcüğü hakkında dikkat çekici bir şey söylüyor: sözcük dönüşlü bir zamir ve büyük olasılıkla "nefes almak" anlamına gelen bir kökten türetilmiş.

Bu bilgi Y4.09'daki nefes dersine yeni bir boyut ekliyor. Benliğin adı bile, olası kökeniyle, nefese bağlanıyor. Madde, sözcüğün erken dönemde nefes, ruh ve beden gibi çok geniş bir anlam alanına sahip olduğunu, Upaniṣadlarda ise çeşitli biçimlerde kullanıldığını belirtiyor: bazen maddi beden, ama çoğu zaman bir öz, bir yaşam gücü, bilinç ya da nihai gerçeklik.

Bu genişlik, "ātman ruhtur" ya da "ātman bilinçtir" gibi tek sözcüklük çevirilerin neden yetersiz kaldığını da gösteriyor. Tek bir karşılığa yaslanmak, burada her zamankinden daha fazlasını kaybettiriyor.

Brahman: sözden temele

Brahman sözcüğü de bir yolculuk yapıyor. Madde, sözcüğün önce doğru bir söz ya da güçlü bir ifade anlamına geldiğini, Upaniṣadlarda bu sözle bağını korurken temeldeki gerçekliği, varlığın zeminini anlatmaya başladığını söylüyor. Bazı yerlerde hakikatle, bazı yerlerde ölümsüzlükle ilişkilendirildiğini de ekliyor.

Brahman'ın bir sözden bir gerçekliğe uzanan bu yolu, Y4.10'daki ritüel dünyasıyla da bağlantılı: ritüelde söylenen güçlü söz, zamanla bu sözün dayandığı gerçekliği anlatan bir ada dönüşüyor.

Özdeşlik öğretisi ve yeri

Upaniṣadların belki de en ünlü öğretisi, ātman ile brahman'ın özdeşliği. Madde bu öğretinin Chāndogya Upaniṣad'da Śāṇḍilya tarafından verildiğini söylüyor: ātman'ı çeşitli biçimlerde tarif ettikten sonra Śāṇḍilya onu brahman'la eşitliyor.

Madde hemen ardından önemli bir uyarı ekliyor. Śāṇḍilya'nın öğretisi çoğu zaman Upaniṣadların merkezi öğretisi sayılsa da, bunun benliğin ya da nihai gerçekliğin tek tarifi olmadığını hatırlamak gerekiyor. Y4.07'deki "birleşik bir sistem yok" cümlesinin somut bir örneği bu.

"Sen osun": bir cümlenin anlam tarihi

Şimdi açılış sahnesindeki cümleye dönebiliriz. "Sen osun", Sanskritçesiyle tat tvam asi, Upaniṣadların en çok alıntılanan cümlelerinden biri.

Madde bu cümlenin Uddālaka'ya ait olduğunu ve onun öğretisinde tekrar tekrar geçtiğini söylüyor. Maddeye göre Uddālaka'nın öğretisinin ana fikri, benliğin hem parçaları bütüne bağlayan öz, hem de farklı biçimler alırken aynı kalan şey olması.

Ama madde burada şaşırtıcı bir bilgi daha veriyor: Uddālaka, oğlu Śvetaketu'ya verdiği öğütte de, Upaniṣadlardaki başka görünümlerinde de "brahman" sözcüğünü hiç kullanmıyor. Bu cümleyi ātman ile brahman'ın özdeşliğinin bir ifadesi olarak okuyan, sonradan Śaṅkara.

Derslerin sonundaki o kapanış cümlesi, bu yüzden, ne yanlış ne tam doğru. "Sen osun" gerçekten Upaniṣadlarda geçiyor. Bu cümlenin ātman ile brahman'ın özdeşliği diye okunması da gerçek ve etkili bir yorum geleneği. Ama bu okuma, cümlenin geçtiği metinde "brahman" sözcüğüyle açıkça yapılmıyor; sonraki bir yorumcunun okuması.

Aynı metinler, farklı okulların farklı okumaları

Anlam tarihi burada bitmiyor. Madde, Upaniṣadların sonraki Vedānta ekollerinde çok farklı biçimlerde okunduğunu anlatıyor.

Maddeye göre Śaṅkara için Upaniṣadların temel öğretisi ātman ile brahman'ın bir ve aynı olması. Yaklaşık milattan sonra bin yılında yaşamış olan Rāmānuja ise aynı metinleri, ātman'ın brahman'la özdeş değil, onun bir yönü olduğunu savunmak için kullanıyor. İki yüzyıl sonra, yaklaşık milattan sonra bin iki yüz yılında, Madhva aynı metinleri düalist bir okul için kaynak olarak alıyor.

Üç yorumcu, aynı metinler ve üç farklı sonuç. Bu, Y4.02'deki soruya göre konum fikrini de hatırlatıyor: bu yorumcuların metinleri "Upaniṣadlar ne diyordu" sorusu için sonradan gelen okumalar; ama "Upaniṣadlar Hint düşüncesinde nasıl okundu" sorusu için birincil kaynaklar.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birincisi, ansiklopedi maddesine göre ātman büyük olasılıkla "nefes almak" anlamındaki bir kökten geliyor ve nefesten bedene, özden bilince uzanan geniş bir anlam alanı taşıyor.

İkincisi, brahman önce doğru ya da güçlü bir söz anlamına geliyor, Upaniṣadlarda temeldeki gerçekliği anlatmaya başlıyor.

Üçüncüsü, özdeşlik öğretisinin en ünlü biçimi Chāndogya'da Śāṇḍilya'ya ait; ama bu, benliğin tek tarifi değil.

Dördüncüsü, "tat tvam asi" Uddālaka'ya ait; Uddālaka "brahman" sözcüğünü hiç kullanmıyor ve cümleyi özdeşlik diye okuyan Śaṅkara.

Beşincisi, geriye yansıyan yorum anlam tarihinin olağan bir parçası, ama metnin sözcükleri ile yorumun sözcüklerinin ayrılmasını gerektiriyor.

Altıncısı, Vedānta ekolleri aynı metinlerden özdeşlik, nitelikli birlik ve ikilik gibi farklı sonuçlar çıkarıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Ātman, büyük olasılıkla nefesle ilgili bir kökten gelen, bedenden bilince uzanan geniş anlamlı sözcük.

Brahman, bir sözden temeldeki gerçekliğe uzanan sözcük.

Özdeşlik öğretisi, ātman ile brahman'ın bir olduğunu söyleyen en ünlü, ama tek olmayan öğreti.

Geriye yansıyan yorum, sonraki bir okumanın ilk metinde zaten varmış gibi okunması.

Vedānta ekolleri aynı Upaniṣadlardan farklı sonuçlar çıkarıyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste Śāṇḍilya'nın öğretisini okurken ansiklopedi maddesinin bir ayrıntısına rastladık: bu öğretiye göre benliğin brahman olduğunu anlayan kişi, ölüm anında bütün dünya olur.

Kaynak paketi de erken Upaniṣadların kişinin ne olduğu sorusunu ölümle, ölümden sonrasıyla ve kurtuluşla birlikte ele aldığını belirtiyor.

Sıradaki ders ölüm, yeniden doğuş ve özgürleşmeyi ele alıyor. Soru şu: bu metinlerde ölümden sonra olacaklara dair düşünceler nasıl kuruluyor ve özgürleşme fikri bu düşüncelerin neresinde duruyor?