K. Pattabhi Jois

Açılış sahnesi

Sabahın altısında bir yoga salonu. Yirmi kişi, her biri kendi hızında, ezberlediği bir diziyi uyguluyor. Öğretmen önde durup yönerge vermiyor; salonda dolaşıyor, bir öğrencinin yanında durup bir sonraki duruşu gösteriyor, bir başkasının yanında sessizce bekliyor. Duvarda siyah beyaz bir fotoğraf asılı: yaşlı, gülümseyen bir adam.

Salona yeni katılan bir hukukçu, dersten sonra salonun kurucusuyla konuşuyor. Bu yöntemin nereden geldiğini soruyor. Kurucu fotoğrafı gösteriyor ve yöntemin Mysore'da, fotoğraftaki adamın okulunda doğduğunu anlatıyor. Sonra bir süre susuyor ve ekliyor: "Bir şey daha bilmeniz gerekiyor. Bu adamın bazı öğrencilerine yaptığı şeyler yıllar sonra ortaya çıktı. Fotoğrafı duvarda tutup tutmamayı hâlâ tartışıyoruz."

Aşağıda, Mysore'dan beş kıtaya yayılmış bir ekolün kurucusu hem bıraktığı yöntemle hem de öğrencilerine verdiği zararla birlikte tanıtılıyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste K. Pattabhi Jois'in yaşamını, kurduğu ekolü ve mirasını okuyacağız. Önce Krishnamacharya'nın yanındaki öğrenciliğine ve öğrendiği yöntemin kaynağı üzerine anlatılanlara bakacağız. Sonra Aṣṭāṅga yoganın ayırt edici özelliklerini, sabit dizileri, bireysel öğretim biçimini ve üç odak ilkesini göreceğiz. Ardından ekolün Batı'ya yayılmasına geçeceğiz. En sonda Jois hakkında ortaya çıkan ağır suçlamaları ve bugünkü bir yoga salonunun bunlardan çıkarması gereken dersleri konuşacağız.

Sıfır noktası

Krishnamacharya dersinde, onun dağlarda bir ustadan ezberlediğini anlattığı kayıp metnin hiçbir kopyasının ortaya çıkmadığını görmüştük. Y4.103'te de Iyengar maddesinin, Jois'in Iyengar'ın gurusu olduğunu ileri sürdüğünü, Iyengar Yoga maddesinin ise iki ekolü aynı soyun iki kolu olarak gördüğünü okumuştuk.

Bu ders o soyun öteki koluna, uzun tutulan ve destekli duruşlar yerine akıcı ve güçlü dizilere dayanan bir ekole bakıyor.

Mekanizma

Bir öğrencilik ve görülmemiş bir metin

Wikipedia'nın Jois maddesine göre Jois bin dokuz yüz on beşte Karnataka'da doğdu; babası bir astrolog, rahip ve toprak sahibiydi. Bin dokuz yüz yirmi yedide, on iki yaşındayken, Krishnamacharya'nın bir konferans ve gösterisine katıldı ve ertesi gün onun öğrencisi oldu. Madde Jois'in Krishnamacharya ile önce kendi köyünde, sonra bin dokuz yüz otuz ikiden bin dokuz yüz elli üçe kadar Mysore'da çalıştığını, Yoga Sūtra, Haṭhapradīpikā, Yoga Yājñavalkya ve Upaniṣadlar gibi metinleri okuduğunu yazıyor.

Jois'in öğrendiği yöntem, Krishnamacharya'nın Yoga Korunta dediği metne bağlanıyordu. Madde bu yöntemin duruşlar ve bağlayıcı hareketlerle birlikte nefes çalışmalarını, kilitleri ve bakış noktalarını içerdiğini yazıyor. Ama madde açık bir not da düşüyor: Jois bu metni hiçbir zaman görmediğini söyledi; hiçbir araştırmacı metnin bir kopyasını görmediği için özgünlüğünü doğrulamak olanaksız.

Madde bir ayrıntıyı daha ekliyor: Aṣṭāṅga yoganın temel bir bileşeni olan güneşe selam, Krishnamacharya'nın erken öğretilerinde yoktu. Y4.101'de gördüğümüz gibi dizi o sırada Mysore Sarayı'nda, Krishnamacharya'nın yoga salonunun yanındaki salonda, yoga olarak değil egzersiz olarak öğretiliyordu.

Sabit diziler ve Mysore tarzı

Wikipedia'nın Aṣṭāṅga (vinyāsa) yoga maddesi, önce bir ad karışıklığına dikkat çekiyor: bu ekolün adı Patañjali'nin sekiz uzuvlu yogasıyla, aṣṭāṅga yoga ile karıştırılmamalı. Madde ekolü, nefesi hareketle eşzamanlayan ve duruşları vinyāsa denen akıcı hareketlerle birbirine bağlayan, enerjik bir egzersiz yogası olarak tanımlıyor. Y4.98'de andığımız Yoga Body maddesi de Singleton'ın, bu ekolün adını Patañjali'den değil, bedenin sekiz noktasının yere değdiği bir secde biçimi olan aṣṭāṅga daṇḍavat praṇām'dan almış olabileceği yönündeki önerisini aktarıyor.

Madde ekolün uygulama biçimini de anlatıyor. Uygulama genellikle güneşe selam dizilerinin beşer tekrarıyla başlıyor, bir ayakta duruş dizisiyle sürüyor, ardından altı sabit diziden biri ve standart bir kapanış dizisi geliyor. İlk dizinin adı yoga cikitsā, yani sağlık için yoga ya da yoga terapisi.

Ekolün en ayırt edici öğretim biçimi, maddenin "Mysore tarzı" dediği yöntem: öğrenciler bildikleri dizileri kendi hızlarında uyguluyor ve öğretmen onları tek tek yönlendiriyor. Açılış sahnesindeki salon tam olarak bunu gösteriyor.

Üç odak

Madde Aṣṭāṅga yoganın temel bileşenlerinden birini tristhāna, yani "üç dikkat yeri" olarak sayıyor: nefes, duruş ve bakış noktası. Bu üçünün birlikte uygulanması gerekiyor ve madde bunların beden, sinir sistemi ve zihin olmak üzere üç arınma düzeyini kapsadığının söylendiğini yazıyor.

Madde nefes konusunda aile içinde bile farklı öğretiler olduğunu gösteriyor. Jois ağız kapalı, derin ve dolu bir nefes öneriyordu; oğlu Manju Jois ujjāyī diye adlandırdığı sesli ve uzun bir nefesi savunuyordu; torunu Sharath Jois ise duruş çalışmasında ujjāyī'nin değil, sesli ama "normal" bir nefesin kullanılması gerektiğini söyledi.

Batı'ya yayılış

Madde ekolün Batı'ya yayılışını bir kitaba bağlıyor. Bin dokuz yüz altmış dörtte Belçikalı André Van Lysebeth iki ay boyunca Jois'le çalıştı ve kısa süre sonra yazdığı kitapta Jois'in adını ve adresini verdi; bu kitap Batılıları Mysore'a getirdi. Jois ilk Batı yolculuğunu bin dokuz yüz yetmiş dörtte yaptı; bin dokuz yüz yetmiş beşte Kaliforniya'da dört ay kaldı.

Madde ekolün öğretmen yetiştirme biçimine de dikkat çekiyor: öğretmenler yıllarca süren günlük uygulama ve Mysore'a uzun yolculuklarla onaylanıyor ve "soy taşıyıcısı" olarak yetkilendiriliyor. Madde bunun yoga öğretmen eğitiminde en sıkı koşullardan birini oluşturduğunu yazıyor.

Suçlamalar ve bir özür

Madde Jois hakkındaki suçlamaları açıkça yazıyor. Economist dergisinin ölüm ilanı, Jois'in şiddetsizlik ilkesine bağlılığını sorguladı: pek çok öğrencisinin, onları lotus duruşuna, bacak açmaya ya da geriye eğilmeye zorlayan "düzeltmeleri" yüzünden dizleri ya da sırtları sakatlanmış biçimde topalladığını yazdı. Maddeye göre iki bin dokuzdan sonra başka kanıtlar ve suçlamalar da ortaya çıktı ve Jois'in ölümüne kadar, hem Mysore'da hem yolculuklarında, kadın ve erkek öğrencilerinden bazılarını sistematik olarak cinsel istismara uğrattığı kamuoyunca bilinir hâle geldi. Madde bunun bir kısmının doğrudan istismar, bir kısmının "düzeltme" görünümü altında gerçekleştiğini yazıyor. Kurbanların sayısı bilinmiyor; tanınmış bazı Aṣṭāṅga öğretmenleri de suçlamaları doğruladı.

Madde iki bin on dokuzda Jois'in torunu Sharath Jois'in dedesinin davranışından duyduğu üzüntüyü açıklayan bir yazı yayımladığını ve ilgili öğrencilerden özür dilediğini aktarıyor; Sharath, dedesinin uygunsuz düzeltmeler yaptığına kendisinin de tanık olduğunu yazdı.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Jois'in hikâyesi, bu kursun daha önce karşılaştığı bir soruyu en keskin biçimiyle soruyor: bir öğretmenin katkıları ile verdiği zarar nasıl birlikte anlatılır? Y4.76'da guru ilişkisinin güvenilirlik ölçütlerini, Y4.102 ve Y4.103'te Krishnamacharya ile Iyengar'ın sertliğini görmüştük. Jois'te ise sertliğin ötesinde, sistematik bir cinsel istismar var.

Bir öğretmen bu hikâyeyi anlatırken iki tuzaktan kaçınmalı. Birincisi, istismarı kurucunun büyüklüğü karşısında önemsiz bir ayrıntı gibi sunmak. İkincisi, yöntemin kendisini, onu uygulayan milyonlarca insanı ve bugünkü öğretmenlerini kurucunun davranışıyla bir tutmak. Doğru tutum ikisini ayrı tutmak: yöntem öğretilebilir, ama kurucunun davranışı açıkça söylenmeli ve bugünkü uygulamada rıza, bu hikâyenin bıraktığı en önemli ders olarak öne konmalı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Jois on iki yaşında Krishnamacharya'nın öğrencisi oldu ve Mysore'da uzun yıllar onunla çalıştı.

Yöntemin bağlandığı Yoga Korunta'yı Jois'in kendisi de hiç görmediğini söyledi; metnin özgünlüğü doğrulanamıyor.

Aṣṭāṅga yoga sabit dizilere, Mysore tarzı bireysel öğretime ve nefes, duruş ve bakıştan oluşan üç odağa dayanıyor; adı Patañjali'nin sekiz uzvuyla karıştırılmamalı.

Ekol bin dokuz yüz altmışlardan itibaren Batı'ya yayıldı ve sıkı bir öğretmen onaylama düzeni kurdu.

Jois öğrencilerinden bazılarını, bir kısmını düzeltme görünümü altında, sistematik olarak cinsel istismara uğrattı; torunu Sharath iki bin on dokuzda özür diledi.

Sonraki derse köprü

Krishnamacharya maddesi onun öğrencileri arasında Iyengar ile Jois'in yanında bir başka adı daha sayıyor: Indra Devi. Indra Devi maddesi, bin sekiz yüz doksan dokuzda Riga'da doğan ve asıl adı Eugenie Peterson olan bu kadının, Mysore Sarayı'nda Krishnamacharya'nın yanında, Iyengar ve Jois'le birlikte çalıştığını yazıyor; madde onu girişinde bu salonun ilk kadın öğrencisi, gövdesinde ise ilk yabancı kadın öğrencisi olarak anıyor. Madde onun sonradan Çin'de o ülkedeki ilk yoga derslerini verdiğini ve Amerika'da yogayı yaygınlaştırdığı için "yoganın ilk hanımı" diye anıldığını da ekliyor.

Sıradaki ders Indra Devi'yi ele alıyor.

Soru şu: Hint olmayan bir kadın, yabancı bir öğrenciyi almaya pek istekli olmayan bir saray öğretmenine nasıl kabul edildi ve öğrendiği yogayı Çin'den Amerika'ya taşırken onu nasıl dönüştürdü?