Fiziksel kültür ve jimnastik tartışmaları

Açılış sahnesi

Emekli bir beden eğitimi öğretmeni, torununun gittiği yoga dersini izlemeye gidiyor. Ders bir dizi hareketle başlıyor: ayakta dik durma, kolları yukarı kaldırma, öne eğilme, ellerle yere destek alıp ayakları geriye atma, yüzüstü bir destek duruşu, göğsü öne itme, kalçayı yukarı kaldırma. Hareketler bir nefes ritmiyle, akıcı biçimde tekrarlanıyor.

Emekli öğretmen dersten sonra torununa gülümsüyor: bu hareketlerin bazılarını gençliğinde okul bahçesinde, sabah jimnastiğinde yaptırdığını söylüyor. Torunu itiraz ediyor: bu güneşe selam, binlerce yıllık bir yoga dizisi. Emekli öğretmen omuz silkiyor: belki, ama benim kitabımda başka bir adı vardı.

İkisi de bir şeyi doğru söylüyor olabilir mi? Bu ders, modern duruş yogasıyla jimnastiğin nasıl karşılaştığını ve bu karşılaşma üzerine yapılan tartışmayı ele alıyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste modern duruş yogasının biçimlenmesinde rol oynayan beden kültürü akımlarına bakacağız. Önce Hindistan'da sömürge döneminde gelişen beden eğitimi kültürüne ve milliyetçilikle bağına geçeceğiz. Sonra Batı'dan gelen iki etkiye, ünlü bir vücut geliştiricinin Hindistan ziyaretine ve kadınlar için geliştirilen uyum jimnastiğine bakacağız. Ardından yirmili yıllarda yogayı bir sağlık ve tıp konusu olarak yeniden sunan iki öncüyü göreceğiz. En sonda güneşe selam dizisinin tarihine ve jimnastik etkisi üzerine süren tartışmaya döneceğiz.

Sıfır noktası

Y4.98'de sömürge döneminde Hintlilerin bedence "soysuzlaşmış" olduğu kalıp yargısını ve buna karşı Hindistan'da doğan beden eğitimi kültürünü görmüştük. Y4.100'de de Vivekananda'nın Haṭha duruşlarını ruhsal gelişmeye götürmeyen, yalnızca fiziksel bir uygulama olarak dışarıda bıraktığını ve onları Batılı bir beden sistemi olan Delsarte ile karşılaştırdığını okumuştuk.

Bu ders o iki ipi birleştiriyor: Vivekananda'nın "yalnızca fiziksel" dediği duruşlar, birkaç on yıl içinde nasıl oldu da hem milliyetçiliğin hem de Batı beden kültürünün ilgi odağı oldu?

Mekanizma

Beden kültürü ve milliyetçilik

Wikipedia'nın Postural yoga in India maddesi yirminci yüzyılın başındaki tabloyu açık bir cümleyle özetliyor: on dokuzuncu yüzyılın sonunda Haṭha yoga Hindistan'da neredeyse yok olmuştu; toplumun kıyısındaki insanlarca uygulanıyor, hem Hindular hem de İngiliz yönetimi tarafından küçümseniyordu.

Aynı dönemde başka bir beden kültürü yükseliyordu. Egzersiz yogasını anlatan Wikipedia sayfası, Hristiyan Genç Erkekler Derneği'nin, YMCA'nın on dokuzuncu yüzyılda uyguladığı beden eğitimi sisteminin eski askeri jimnastikçilerce sömürge Hindistan'ının okullarına uyarlandığını ve toplu beden hareketlerinin varsayılan biçimi hâline geldiğini anlatıyor. Madde bu sistemin "modernleştirilmiş Haṭha yoga"yı etkilediğini yazıyor.

Milliyetçiler de bu beden kültürünü benimsedi. Aynı madde bin sekiz yüz seksenlerden yirminci yüzyılın başına kadar Tiruka gibi Hint milliyetçilerinin, yoga görünümü altında egzersizler ve silahsız dövüş teknikleri öğrettiğini aktarıyor.

Bir vücut geliştiricinin ziyareti

Batı'dan gelen etkilerden biri bir kişinin adıyla anılıyor. Wikipedia'nın Eugen Sandow maddesine göre Prusya doğumlu vücut geliştirici Sandow, bin dokuz yüz beşteki Hindistan ziyaretinde büyük bir coşkuyla karşılandı; ülkede güçlü bir milliyetçi duygunun hüküm sürdüğü o dönemde zaten bir "kültür kahramanı" sayılıyordu. Madde, antropolog Joseph Alter'in Sandow'u modern egzersiz yogasına en çok etki eden kişi olarak gördüğünü aktarıyor.

Sandow'un Hindistan'la bağı yalnızca bir ziyaretten ibaret değildi. Aynı maddeye göre Sandow, onun egzersiz düzenini benimsedikten sonra sağlığı belirgin biçimde düzelen Hintli bir iş insanının cömert bir bağışıyla Londra'da bir ev satın aldı.

Kadınlar için uyum jimnastiği

Batı'dan gelen ikinci etki daha az bilinir: Avrupa ve Amerika'da, özellikle orta sınıf kadınlar arasında yayılan uyum jimnastiği. Madde Genevieve Stebbins, Annie Payson Call ve Mollie Bagot Stack'in sistemlerini örnek veriyor ve bunların fiziksel ve ruhsal sağlığı birleştirdiğini yazıyor. Bu sistemler çoğunlukla kadınlara yönelmeleri, hareketi ve nefesi kullanmaları, uyumu vurgulamalarıyla yogaya benziyordu; madde Stack'in Hindistan'da bazı duruşlar öğrendiğini de ekliyor.

Stebbins'in Wikipedia maddesi Vivekananda'nın karşılaştırmasını anlamlı kılan bir bağ kuruyor: Stebbins Delsarte ifade sisteminin bir uygulayıcısıydı ve kendi uyum jimnastiği sistemini geliştirdi. Madde onun çalışmalarının yirminci yüzyıldaki egzersiz yogasının gelişimine katkıda bulunmuş olabileceğini yazıyor.

Tıbbın diliyle yoga

Yirmili yıllarda yogayı yeniden kabul edilebilir kılan iki öncü, Postural yoga in India maddesine göre Yogendra ve Kuvalayananda'ydı. Madde Yogendra'nın bin dokuz yüz on sekizde, Kuvalayananda'nın bin dokuz yüz yirmi dörtte başladığını ve ikisinin yogayı görünürde fiziksel sağlık için, tıbbi etkilerini incelemek amacıyla öğrettiğini yazıyor. Madde bunun arkasında Hint kültürünün büyüklüğünü gösterme isteğinin, milliyetçi bir güdünün bulunduğunu da ekliyor.

Madde bu yeniden sunumun neyi öne çıkarıp neyi geride bıraktığını da açıkça yazıyor: iki öncü Haṭha yoganın fiziksel uygulamalarını, duruşları ve nefes çalışmalarını öne çıkardı; arınmalar, yaşam güçlerini yönlendirmeyi amaçlayan mühürler, ince beden ve kurtuluş ise geri planda kaldı ya da hiç anılmadı.

Kuvalayananda'nın Wikipedia maddesi bu milliyetçi arka planın somut bir izini veriyor: Kuvalayananda'nın müdürü olduğu Ulusal Kolej, kurumdaki milliyetçi hava nedeniyle bin dokuz yüz yirmide İngiliz hükümeti tarafından kapatılmıştı. Aynı madde onun bin dokuz yüz yirmi dörtte yogaya özgü ilk dergiyi yayımladığını ve araştırmalarını kurduğu merkezde sürdürdüğünü yazıyor.

Güneşe selam ve tartışma

Açılış sahnesindeki dizinin tarihi bu dersin tartışmasını özetliyor. Wikipedia'nın Sun Salutation maddesine göre dizinin kesin kökenleri belirsiz; ama dizi yirminci yüzyılın başında Aundh racası Bhawanrao Shriniwasrao Pant Pratinidhi tarafından yaygınlaştırıldı. Madde Pant Pratinidhi'nin bin dokuz yüz yirmi sekizde bu diziye bir kitap ayırdığını ve dizinin sonradan yogaya alındığını, Mysore Sarayı'nda güneşe selam derslerinin, o zamanlar yoga sayılmayan dersler olarak, bir yoga salonunun hemen yanında yapıldığını yazıyor. Madde Hint geleneğinin on yedinci yüzyıldan bir aziz ile güneşe selam egzersizlerini ilişkilendirdiğini, ama hangi hareketlerin kastedildiğini tanımlamadığını da ekliyor.

Bu tarih, jimnastik etkisi üzerine süren tartışmanın bir parçası. Postural yoga in India maddesine göre ortaçağ Haṭha yogası görece az sayıda, çoğunlukla oturma duruşu kullanıyordu; bin dokuz yüzden önce çok az ayakta duruş vardı. Niels Bukh maddesi ise Mark Singleton'ın Danimarkalı jimnastikçi Bukh'un bin dokuz yüz yirmi dört tarihli temel jimnastik kitabının YMCA aracılığıyla modern yoganın duruş biçimini etkilediğini savunduğunu yazıyor. Singleton'ın tezine yöneltilen itirazlar, modern yoga araştırmalarındaki temel tartışmaları işleyen derste ayrıntılı olarak karşımıza çıkacak.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Jimnastik etkisi tartışması, yoga öğretmenleri arasında en çok duygu uyandıran konulardan biri. Kimileri bunu yoganın değerini düşüren bir iddia olarak görüyor; kimileri ise modern yoganın tamamen bir Batı icadı olduğunun kanıtı sayıyor. Bu dersin gösterdiği tablo iki uca da uymuyor.

Tablo şöyle: Haṭha yoga on dokuzuncu yüzyılın sonunda küçümsenen, neredeyse yok olmuş bir gelenekti. Yirminci yüzyılın başında milliyetçi beden kültürü, Batı'dan gelen vücut geliştirme ve uyum jimnastiği, tıbbın yeni dili ve yirmili yıllardaki öncülerin seçimleri bu geleneğin bir kısmını yeniden canlandırdı ve dönüştürdü. Bugünkü duruş yogası bu karşılaşmanın ürünü. Bir öğretmen bu karmaşık tarihi bildiğinde, öğrencisine hem uygulamanın değerini hem de onun gerçek tarihini birlikte verebilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

On dokuzuncu yüzyılın sonunda Haṭha yoga Hindistan'da neredeyse yok olmuş, hem Hindularca hem İngiliz yönetimince küçümsenen bir gelenekti.

YMCA'nın beden eğitimi Hindistan okullarına uyarlandı; Tiruka gibi milliyetçiler egzersizleri ve dövüş tekniklerini yoga adı altında öğretti.

Sandow'un bin dokuz yüz beşteki ziyareti ve kadınlara yönelik uyum jimnastiği, modern yogayı etkileyen Batı beden kültürü akımlarıydı.

Yogendra ve Kuvalayananda yirmili yıllarda yogayı tıbbi bir konu olarak sundu; duruşlar ve nefes öne çıktı, arınmalar, mühürler ve ince beden geri planda kaldı.

Güneşe selam yirminci yüzyıl başında Aundh racası tarafından yaygınlaştırıldı ve başlangıçta yoga sayılmıyordu.

Sonraki derse köprü

Güneşe selamın tarihinde bir yer adı iki kez geçti: Mysore Sarayı. Sun Salutation maddesine göre bu sarayda güneşe selam dersleri bir yoga salonunun hemen yanında yapılıyordu. Postural yoga in India maddesi de aynı saraydaki bu yoga salonunun öğretmenini "modern yoganın babası" diye anıyor ve onun pek çok yeni duruşla ve duruşlar arasındaki geçişlerle deneyler yaptığını, her öğrencisini ayrı ayrı gözlemleyip düzelttiğini yazıyor.

Sıradaki ders T. Krishnamacharya'yı ele alıyor.

Soru şu: Mysore Sarayı'nda, güneşe selam derslerinin hemen yanındaki bir yoga salonunda çalışan bu öğretmen, Haṭha mirasını ve çağının beden kültürünü birleştirerek nasıl bir yoga kurdu?