Vivekananda ve Rāja Yoga

Açılış sahnesi

Bir yoga stüdyosunun kitaplığında eski bir kitap duruyor: Vivekananda'nın Rāja Yoga'sının yüz yıllık bir basımı. Stüdyonun yeni öğretmenlerinden biri, kurucunun "modern yoganın başladığı kitap" dediği bu eseri merakla açıyor. Duruşların, akışların, esneme hareketlerinin anlatılmasını bekliyor.

Kitapta bunları bulamıyor. Oturma biçimine birkaç satır ayrılmış: omurga dik, göğüs, boyun ve baş bir çizgide. Hemen ardından şaşırtıcı bir cümle geliyor: bedenle çalışan bu tür yoganın uygulamaları çok zor, bir günde öğrenilemez ve sonunda hiçbir ruhsal gelişmeye götürmez; bizim burada onunla bir işimiz yok.

Öğretmen kitabı kapatıp kurucuya soruyor: modern yoganın başladığı kitap duruşları neden reddediyor? Bu ders o sorunun yanıtını arıyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste Vivekananda'nın bin sekiz yüz doksan altıda yayımlanan Rāja Yoga kitabını, onun kendi sözleriyle okuyacağız. Önce "rāja yoga" adının Vivekananda'dan önce ne anlama geldiğine ve onun bu adı nasıl yeniden tanımladığına bakacağız. Sonra kitabın açılışındaki ilkeyi ve dört yoga modelini göreceğiz. Ardından Haṭha yogayı neden dışarıda bıraktığını ve yogayı nasıl bir "bilim" olarak sunduğunu okuyacağız. En sonda bir araştırmacının kitapta bulduğu farklı düşünce modellerine ve kitabın modern yogadaki yerine bakacağız.

Sıfır noktası

Y4.99'da Hint reform hareketlerinin Hint dininin özünü metne dayalı, akılcı ve tek tanrılı bir öğretide aradığını görmüştük. Wikipedia'nın Vivekananda maddesine göre genç Vivekananda da, henüz Narendranath Datta adını taşırken, Brahmo çevreleriyle ilişkiliydi; ilk inançları çok tanrıcılığa ve kast kısıtlamalarına karşı çıkan Brahmo düşünceleriyle biçimlenmişti. Madde onun on sekiz yaşında Ramakrishna ile tanıştığını ve onun bağlı bir öğrencisi olduğunu da yazıyor.

Bir önceki dersin köprüsü, Amerika ve Avrupa'daki konferanslarında duruşlara yer vermeyen bir Vivekananda portresi çiziyordu. Bu kez o portreyi ikinci elden değil, konferansların basılmış metninden doğruluyoruz.

Mekanizma

Eski bir adın yeni anlamı

"Rāja yoga" adı Vivekananda'dan çok önce vardı. Y4.79'da Dattātreyayogaśāstra'nın mantra, laya, Haṭha ve rāja yogayı bir sıralamaya koyduğunu, Y4.86'da da Haṭhapradīpikā'nın Haṭha yogayı rāja yoganın zirvesine çıkan bir merdiven olarak sunduğunu görmüştük. Wikipedia'nın Rāja yoga maddesine göre Sanskritçe metinlerde bu ad hem yoganın amacını hem de ona ulaşmanın bir yöntemini anlatıyordu; "rāja" sözcüğü "kral, en üstün, türünün en iyisi" anlamına geliyor.

Madde aynı yerde önemli bir kayma olduğunu yazıyor: rāja yoga, Vivekananda onu Patañjali'nin Yoga Sūtra'sıyla eşitlediğinde, yoga uygulaması için modern bir ada dönüştü. Madde bunu Birch'in iki bin on üç tarihli çalışmasına dayanarak "geriye dönük bir ad" olarak niteliyor ve modern yorumların çoğunun Yoga Sūtra'yı kaynak gösterse de o okulun öğretilerini ya da felsefi temellerini benimsemediğini ekliyor.

Kitabın açılış ilkesi

Kitabın en başında, önsözden önce, büyük harflerle yazılmış kısa bir ilke duruyor. Kitabın bin dokuz yüz yirmi basımında bu ilke şöyle: her ruh potansiyel olarak tanrısaldır; amaç, dış ve iç doğayı denetleyerek içteki bu tanrısallığı ortaya çıkarmaktır. Bunu ya çalışmayla, ya tapınmayla, ya ruhsal denetimle, ya da felsefeyle yap; bunlardan biriyle, birkaçıyla ya da hepsiyle yap ve özgür ol. Dinin tamamı budur; öğretiler, dogmalar, törenler, kitaplar, tapınaklar ve biçimler yalnızca ikincil ayrıntılardır.

Bu ilkede Wikipedia'nın Raja Yoga kitabı maddesinin sözünü ettiği dört yoga modeli görülüyor. Madde bu modelin Vivekananda'nın Hint dinselliğini Batılı okura uyarlamasının önemli bir öğesi olduğunu yazıyor: çalışma karma yoga, tapınma bhakti yoga, felsefe jñāna yoga, ruhsal denetim ise rāja yoga.

Açılış ilkesinin son cümlesi, Y4.99'da gördüğümüz saf öz anlatısının açık bir yankısı. Törenler, tapınaklar, kitaplar ikincil; asıl olan, içteki tanrısallığı ortaya çıkaran evrensel bir yol.

"Sağlıklı bir hayvan"

Kitabın Haṭha yoga hakkındaki sözleri, açılış sahnesindeki öğretmeni şaşırtan cümlelerin devamı. Vivekananda bin dokuz yüz yirmi basımında oturma biçimini anlattıktan sonra şöyle yazıyor: bu bölüm, tamamen fiziksel bedenle uğraşan ve amacı bedeni çok güçlü kılmak olan Haṭha yogaya biraz benziyor; ama bizim burada onunla işimiz yok, çünkü uygulamaları çok zor, bir günde öğrenilemez ve sonunda hiçbir ruhsal gelişmeye götürmez.

Ardından Haṭha yoginin amacını anlatıyor: sağlık, uzun yaşam; yüz elli yaşında tek bir saçı ağarmadan genç kalmak. Ve ekliyor: "Ama hepsi bu." Bir banyan ağacı beş bin yıl yaşayabilir, ama yine de bir banyan ağacından başka bir şey değildir; bir insan uzun yaşarsa, yalnızca sağlıklı bir hayvandır.

Vivekananda bu değerlendirmenin içinde bir karşılaştırma da yapıyor: bedeni farklı duruşlara sokan bu uygulamaların pek çoğunun Delsarte ve başka öğretmenlerde de bulunabileceğini, ama bunlardaki amacın psikolojik değil, fiziksel olduğunu yazıyor.

Bir bilim olarak yoga

Kitap yogayı bir bilim olarak sunuyor. Vivekananda önsözde binlerce yıl boyunca olağanüstü zihinsel olayların incelendiğini, dinsel yetilerin tüm alanının çözümlendiğini ve bunun pratik sonucunun rāja yoga bilimi olduğunu yazıyor. Birinci bölümde de rāja yoga biliminin, bu gerçeğe ulaşmak için insanlığa pratik ve bilimsel olarak işlenmiş bir yöntem sunduğunu, her bilimin kendi araştırma yöntemi olması gerektiğini söylüyor.

Prāṇa üzerine bölümde bu bilim dili dönemin Amerikan ruhsal akımlarıyla buluşuyor. Vivekananda, Amerika'da zihinle iyileştirenler, inançla iyileştirenler, ruhçular, Hristiyan Bilimciler ve hipnozcular gibi grupların hepsinin, farkında olmadan aynı gücü, prāṇa'yı denetlediğini yazıyor. Bir başka yerde de bedeni sağlıklı tutmak için "Hristiyan Bilimi" denen zihinsel çabanın kullanılmasını öneriyor.

Kitabın içindeki modeller

Wikipedia'nın Raja Yoga kitabı maddesi, Elizabeth De Michelis'in kitapta bulduğu farklı düşünce modellerini aktarıyor. Birincisi, kitabın ilk bölümünde öne çıkan prāṇa modeli: De Michelis'e göre dönemin yaygın mesmerci inançlarından güçlü biçimde etkilenmiş, Haṭha öğretileri de içeriyor ve prāṇa'yı rāja yoga ile denetlenebilen merkezî yaşam gücü olarak öne çıkarıyor. İkincisi, zihnin gücüne odaklanan samādhi modeli: madde bunun Transandantalizm, Yeni Düşünce akımı ve William James'in işlevsel psikolojisinden güçlü biçimde etkilendiğini yazıyor. De Michelis ayrıca üçüncü, dünyadan el etek çeken bir düşünce biçimi de görüyor.

Madde kitabın yayımlanır yayımlanmaz büyük bir başarı kazandığını ve Batı'nın yoga anlayışında son derece etkili olduğunu yazıyor. De Michelis kitabın modern yoganın başlangıcını işaret ettiğini öne sürüyor; ama madde, modern yoganın sonradan bambaşka biçimler aldığını da ekliyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Vivekananda'nın Rāja Yoga'sı modern yoganın hem başlangıcı hem de ondan en uzak noktalarından biri. Başlangıcı, çünkü De Michelis'in önerdiği gibi yogayı Batılı okura evrensel, bilimsel ve dinsel törenlerden bağımsız bir yol olarak ilk kez bu kadar etkili biçimde sunan kitap o. Uzak noktası, çünkü bugün dünyanın dört bir yanında "yoga" denince akla gelen duruş uygulamasını açıkça küçümsüyor.

Bu çelişki bir öğretmene değerli bir ders veriyor: modern yoga tek bir çizgide ilerlemedi. Vivekananda'nın yogası nefes, meditasyon ve zihnin gücü üzerine kuruluydu; duruş yogası ise birkaç on yıl sonra, bambaşka etkilerle biçimlenecek. "Modern yoga" adı altında birbirinden çok farklı iki şeyin durduğunu bilmek, bir öğrencinin "yoga aslında nedir" sorusuna tek bir yanıt vermenin neden zor olduğunu da açıklıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Rāja yoga adı Vivekananda'dan önce vardı, ama onu Yoga Sūtra'yla eşitleyen ve modern bir etikete dönüştüren Vivekananda oldu.

Kitabın açılış ilkesi: her ruh potansiyel olarak tanrısaldır; çalışma, tapınma, ruhsal denetim ya da felsefe yoluyla özgürleş; törenler ve tapınaklar ikincildir.

Vivekananda Haṭha'yı ruhsal gelişmeye götürmeyen, uygulayıcısını "sağlıklı bir hayvan" yapan bir uygulama olarak dışarıda bıraktı.

Kitap yogayı bir bilim olarak sundu ve dönemin Amerikan ruhsal akımlarını prāṇa'nın bilinçsiz denetimi olarak açıkladı.

De Michelis kitapta mesmerizmden etkilenen bir prāṇa modeli ve Yeni Düşünce'den etkilenen bir samādhi modeli buluyor.

Sonraki derse köprü

Vivekananda Haṭha duruşlarını reddederken onları bir Hint geleneğiyle değil, bir Batı beden sistemiyle karşılaştırıyordu: bu uygulamaların pek çoğunun Delsarte'ta ve başka öğretmenlerde bulunabileceğini, ama amaçlarının fiziksel olduğunu yazıyordu. Yoga as exercise başlıklı Wikipedia sayfası da on dokuzuncu yüzyılda Batı'da, özellikle kadınlar için, hareketi, nefesi ve uyumu birleştiren "uyum jimnastiği" sistemlerinin geliştiğini ve bunların modern yogaya kültürel alışverişler yoluyla katkıda bulunduğunu yazıyor.

Sıradaki ders fiziksel kültür ve jimnastik tartışmalarını ele alıyor.

Soru şu: Vivekananda'nın "yalnızca fiziksel" diye dışarıda bıraktığı duruşlar, birkaç on yıl sonra Batı jimnastiği ve beden kültürüyle karşılaşarak nasıl modern yoganın merkezine yerleşti?