Nefes ve yaşam gücü temaları

Açılış sahnesi

Bir nefes atölyesinin tanıtımında şu cümle var: "Upaniṣadların bin yıllık nefes teknikleriyle prāṇa'nızı yükseltin." Altında bir tablo: dört saniye al, yedi saniye tut, sekiz saniye ver.

Bir öğrenci merak edip bir Upaniṣad çevirisi açıyor. Nefesle ilgili dizeler buluyor, ama hiçbirinde saniye yok, sayı yok, tutma yok. Bulduğu dizeler başka bir şey soruyor: yaşam gücünü neyin hareket ettirdiğini, nefesin neye dayandığını, evrenin nereden doğduğunu.

Öğrenci iki metni yan yana koyuyor. Biri bir teknik tarif ediyor; öteki bir soru soruyor. İkisi de aynı sözcüğü kullanıyor: prāṇa.

Bu ders o sözcüğün erken metinlerde neyi taşıdığını ve sonraki tekniklerle arasındaki mesafeyi ölçüyor.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste tapas'ın metinden metne geçerken rolünü nasıl değiştirdiğini gördük; bu ders aynı soruyu, kaynağın tapas'ın hemen ardından saydığı nefes temasına soruyor. Önce prāṇa sözcüğünün iki yüzüne, nefese ve yaşam gücüne bakacağız. Sonra birkaç Upaniṣad dizesinde nefesin nasıl bir soru olarak karşımıza çıktığını okuyacağız. Ardından erken bir ikiliden sonraki beşli sınıflamaya uzanan yolu ve bu yolun nasıl okunması gerektiğini konuşacağız. Son olarak bir temanın bir teknik olmadığını, bu bölümün ana ayrımını, nefes üzerinden kuracağız. Örnekler çoğunlukla atölye tanıtımlarından, metin okumalarından ve ders anlatımlarından geliyor.

Sıfır noktası

Y3.01 prāṇāyāma ile nefes egzersizini ayırmıştı: biri geleneksel bir kavram, öteki ölçülebilir bir etki hedefleyen modern bir uygulama. Aynı ders iki çerçevenin aynı fiziksel eylemi paylaşabildiğini göstermişti. Y3.16 ise nāḍī gibi geleneksel bir terimi sinir ya da damar gibi modern bir yapıyla eşitlemeye kavram karışması demişti.

Bu bölümde Y4.07 kaynağın bir uyarısını taşımıştı: çok eski metinlerde soluğa dair bir iz bulmak, orada bir yoga düzeni bulmak anlamına gelmez. Bu ders o uyarının nefes için ne anlama geldiğini somutlaştırıyor.

Mekanizma

Prāṇa: nefes mi, yaşam gücü mü?

Kaynağın sözlüğü prāṇa için iki şeyi birlikte söylüyor: bir yanda yaşamsal güç, öbür yanda nefes; ve ikisini de geleneğin kendi kavramı olarak niteliyor. Bu tanımın iki ucu var ve ikisi de önemli.

Bu dersteki Upaniṣad dizelerini aktardığımız çeviri de bu ikiliği yansıtıyor. Swami Paramananda'nın Project Gutenberg'de yayımlanan İngilizce çevirisi aynı sözcüğü bir dizede "life-breath", yani yaşam soluğu, bir başkasında "life-force", yani yaşam gücü diye karşılıyor. Çevirmen iki karşılık arasında gidip geliyor, çünkü sözcük ikisini birden taşıyor.

Nefes bir soru olarak

Erken metinlerde nefes nasıl karşımıza çıkıyor? Paramananda çevirisinden dört dize bir fikir veriyor.

Kena Upaniṣad'ın birinci bölümü bir dizi soruyla açılıyor: zihni nesnelerine kim yönlendiriyor, ilk neden olan yaşam gücünü kimin buyruğu hareket ettiriyor, insanlar kimin isteğiyle konuşuyor, gözü ve kulağı hangi güç yönetiyor? Nefes burada bir teknik değil, bir sorunun nesnesi: onu neyin hareket ettirdiği soruluyor.

Kaṭha Upaniṣad'ın beşinci bölümündeki iki dize aynı soruyu başka bir yerden soruyor. Birincisine göre gelen nefesi, prāṇa'yı, yukarı gönderen ve giden nefesi aşağı atan, kalbin merkezinde oturan ātman'dır. İkincisine göre hiçbir ölümlü gelen nefesle, prāṇa ile ya da giden nefesle, apāna ile yaşamaz; bu ikisinin dayandığı başka bir şeyle yaşar.

Kaṭha'nın altıncı bölümündeki bir dize ise nefesi kozmik bir ölçeğe taşıyor: evrendeki her şey prāṇa'dan doğar ve prāṇa içinde titreşir.

Bu dört dizenin hiçbiri bir nefes tekniği tarif etmiyor. Hiçbirinde bir oran, bir süre ya da bir tutma yok. Dizeler nefesi bir sorunun, bir bağımlılığın ya da bir kökenin nesnesi yapıyor. Açılış sahnesindeki atölye tanıtımı ise bu temayı alıp bir tekniğin başına ad olarak koyuyor.

Bu tabloyu okurken beklenti testi

Sessizlikten kanıt üretme dersindeki soru burada yeniden soruluyor: bu metinden bunu söylemesi beklenir miydi? Bu dört dizede bir teknik olmaması, o dönemde hiçbir nefes uygulaması olmadığını göstermiyor. Bu dizeler, konuları ve amaçları düşünüldüğünde, bir teknik tarif etmesi beklenen metinler değil; felsefi sorular soran metinler.

Yani bu ders "erken dönemde nefes tekniği yoktu" demiyor. Söylediği daha dar: bu okuduğumuz dizelerde nefes bir teknik olarak değil, bir tema olarak duruyor. Tekniklerin tarihi, başka metinlerde ve başka sorularla araştırılması gereken ayrı bir konu.

İkiliden beşliye

Kaṭha'nın dizesinde iki ad var: gelen nefes olarak prāṇa ve giden nefes olarak apāna. Kaynağın prāṇa ve vāyular başlıklı bölümü ise daha ayrıntılı bir tablo veriyor. Farklı kaynaklarda değişiklik olmakla birlikte yaygın bir beşli sınıflamadan söz ediyor: prāṇa, apāna, samāna, udāna ve vyāna.

Kaynak bu beş vāyu'yu kısa yön ve bölge tarifleriyle anlatıyor: prāṇa göğüs ve baş yönelimi ile alma temaları, apāna alt karın ve aşağı-dışarı yönelme, samāna merkez ve bütünleştirme, udāna boğaz ve yukarı yönelme, vyāna ise bütün bedene yayılma. Hemen ardından da önemli bir uyarı ekliyor: bu terimler fizyolojik ölçüm sonucu tanımlanmış hava akımları değil, geleneksel bir uygulama haritası.

İkiliden beşliye uzanan bu yolu okurken Y4.06'daki araçlar işe yarıyor. İki adın bir Upaniṣad dizesinde, beş adın başka bir sınıflamada geçmesi, bir gelişim çizgisini düşündürüyor; ama bu dersteki malzeme, bu çizginin hangi metinlerden geçtiğini ve ne zaman tamamlandığını göstermeye yetmiyor. Burada söylenebilecek olan bir göreli sıra değil, yalnızca bir fark: aynı alan farklı yerlerde farklı ayrıntıyla adlandırılıyor.

Temadan tekniğe: kaynağın dengeli cümlesi

Kaynak, prāṇāyāma'yı sekiz uzuv arasında solunum sürecinin düzenlenmesi olarak tanımlıyor ve bazı yorumlarda bunun prāṇa'nın yönlendirilmesi anlamına geldiğini ekliyor. Bu tanımın iki yarısı, bu dersin iki tarafını birleştiriyor: bir yanda bir uygulama, öbür yanda bir kavram.

Bölümün amacı tam da bu iki tarafı ayırabilmek: eski bir metindeki bir motifi, bütünüyle kurulmuş bir yoga düzeninin kanıtı sanmamak. Nefes, bu ayrımın en kolay bulanıklaşan alanı. Sözcük aynı, eylem de aynı, soluk almak; ama bir Upaniṣad dizesindeki prāṇa ile bir atölye tablosundaki saniyeler aynı soruya cevap vermiyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birincisi, kaynak prāṇa'ya hem canlılık hem soluk anlamı veriyor; Paramananda çevirisi de sözcüğü bir yerde yaşam soluğu, bir yerde yaşam gücü diye karşılıyor.

İkincisi, bu dersteki Kena ve Kaṭha dizeleri nefesi neyin hareket ettirdiğini, neye dayandığını ve nereden doğduğunu soran felsefi ve kozmik bir tema olarak ele alıyor.

Üçüncüsü, tema–teknik ayrımı: bir temanın varlığı bir tekniğin varlığını göstermez; beklenti testi de tekniğin yokluğunu kanıtlamaz.

Dördüncüsü, Kaṭha'da iki ad, prāṇa ve apāna, kaynağın sınıflamasında beş ad var; bu dersteki malzeme bir gelişim çizgisini kanıtlamaya yetmiyor.

Beşincisi, kaynak vāyu terimlerinin fizyolojik ölçümle tanımlanmış hava akımları değil, geleneksel bir uygulama haritası olduğunu açıkça söylüyor.

Altıncısı, kaynağın prāṇāyāma tanımı bir uygulama ile bir kavramı birlikte taşıyor; bu kurs nefes tekniklerini Upaniṣadların devamı olarak sunmuyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Prāṇa, hem canlılık hem soluk anlamı taşıyan gelenek kavramı.

Tema–teknik ayrımı, bir konunun felsefi bir tema olarak ele alınması ile adımlı bir uygulama olarak tarif edilmesi arasındaki fark.

Vāyu sınıflaması, yaşam gücünü yön ve bölgeye göre adlandıran yaygın beşli harita; bir fizyolojik ölçüm değil.

Bu dersteki Upaniṣad dizeleri nefesi bir soru olarak ele alıyor, bir teknik olarak değil.

Bir temanın varlığı bir tekniğin varlığını göstermez; bir tekniğin yokluğu da sessizlikten okunmaz.

Sonraki derse köprü

Bu derste Kaṭha'nın bir dizesinde bütün duyuların, kalbin merkezinde oturan ātman'a tapındığını okuduk; dış bir tören dilinin bir iç merkeze doğru döndüğü bir cümle.

Vedik katmanları anlatan ansiklopedi maddesi de Āraṇyaka ve Upaniṣadlarda ritüelin anlamına giderek artan bir ilgiden söz ediyordu.

Sıradaki ders içselleşen ritüeli ele alıyor. Soru şu: dışarıda yapılan bir törenin dili ve düşüncesi, bir insanın içinde olup bitenleri anlatmak için kullanılmaya başladığında ne değişiyor?