Veda, Brāhmaṇa, Āraṇyaka, Upaniṣad ayrımı

Açılış sahnesi

Bir yoga kampında akşam sohbetinde üç cümle art arda geliyor.

Biri şöyle diyor: "Vedalar yoganın ilk kitaplarıdır; pozlar da, nefes de hepsi orada yazılı." Bir başkası ekliyor: "Upaniṣadlar ise sonradan yazılmış ayrı kitaplar, Vedalarla bir ilgisi yok." Üçüncüsü ikisini birden düzeltmeye çalışıyor: "Hayır, Veda tek bir büyük kitap, geri kalanı onun bölümleri."

Üç cümle de kendinden emin. Üçü de aynı sözcükleri, Veda'yı ve Upaniṣad'ı, farklı şeyler için kullanıyor. Sohbetin sonunda kimse neyin ne olduğundan emin değil.

Bu sahnede eksik olan şey bir harita: bu metinlerin nasıl gruplandığını, hangi katmanın ne tür bir metin olduğunu ve yogayla nerede, nasıl bir ilişki kurulabileceğini gösteren bir harita. Bu ders o haritayı çiziyor.

Bu derste ne olacak

Bu ders, en erken metinlere ve onları taşıyan çevrelere ayrılmış yeni bir bölümün ilk dersi. Bölümün amacı, erken metinlerdeki tema benzerlikleri ile tam gelişmiş bir yoga sistemi iddiasını birbirinden ayırmak. Bu ayrımı yapabilmek için önce metinlerin kendisini tanımak gerekiyor. Önce dört Veda derlemesini ve her birinin içindeki dört katmanı göreceğiz. Sonra her katmanın ne tür bir metin olduğuna bakacağız. Ardından Upaniṣadların tarihine ve birbirinden ne kadar farklı olduklarına geçeceğiz. Son olarak bu metin haritasının yoga tarihine nerede dokunduğunu, nerede dokunmadığını konuşacağız. Örnekler çoğunlukla bu metinlerin adını ilk kez duyan ve onları bir yoga anlatısında gören kişilerden geliyor.

Sıfır noktası

Önceki bölüm tarih çalışmanın araçlarını kurmuştu. Y4.02 bir metnin konumunun ona sorulan soruyla değiştiğini gösterdi. Y4.06 ise tarihi nokta yerine pencereyle yazmayı ve metinleri "şundan sonra, şundan önce" diye dizmeyi öğretti.

Şimdi o araçlar ilk kez belirli metinlerin üzerinde çalışacak. Bu dersteki bilgilerin önemli bir kısmı kursun kaynak paketinde değil, kaynağın Yoga Sūtra için önerdiği Internet Encyclopedia of Philosophy'nin Upaniṣadlar maddesinde yer alıyor. Aktardığımız her bilgi o maddeye dayanıyor; kaynak paketinin kendi cümleleri ayrıca belirtiliyor.

Mekanizma

Dört derleme, dört katman

Sohbetteki üçüncü kişinin "Veda tek bir kitap" cümlesi, tablonun yalnızca bir kısmını görüyor.

Madde bu dört derlemenin her birinin kendi içinde dört farklı metin katmanı taşıdığını söylüyor: Saṃhitālar, Brāhmaṇalar, Āraṇyakalar ve Upaniṣadlar.

Bu tablo, sohbette konuşulan her şeyi tek bir düzleme yerleştirmeye yarıyor. "Veda" dendiğinde bir satırdan mı, bir sütundan mı, yoksa tablonun tamamından mı söz edildiği sorulabiliyor. Bir kitap "Vedalarda şöyle yazar" dediğinde, bu soru okuru hemen daha dikkatli bir yere taşıyor: hangi derlemede, hangi katmanda?

Bu tabloya göre sohbetteki ikinci kişi de yanılıyor. Upaniṣadlar Vedalardan ayrı kitaplar değil; madde onları Veda denen daha büyük metin grubunun dördüncü ve son bölümü olarak tanımlıyor.

Her katman ne tür bir metin?

Katmanlar yalnızca bir sıralama değil; her biri farklı bir içerik taşıyor. Bir katmanın adını bilmek, onda ne tür bir metin bekleyeceğimizi de söylüyor. Madde bu farkı kısa cümlelerle anlatıyor.

Saṃhitālar büyük ölçüde tanrıları öven ilahilerden oluşuyor. Brāhmaṇalar çoğunlukla Vedik ritüelleri tarif etmek ve açıklamakla ilgileniyor. Āraṇyakalar ve Upaniṣadlar da ritüele sıkı sıkıya bağlı, ama iki metin grubunda da ritüelin anlamını kavramaya giderek artan bir vurgu var.

Bu son cümle, bölümün ilerleyen derslerinden biri için bir kapı açıyor. Ritüelin kendisinden ritüelin anlamına doğru kayan bir ilgi, bölümün "içselleşen ritüel" başlığıyla ayrıca ele alınıyor. Burada yalnızca şunu not etmek yeterli: dört katman aynı konunun, ritüelin, farklı yüzlerine bakıyor.

Upaniṣadlar: ad, tarih ve çokluk

Upaniṣad sözcüğünün kendisi de ilginç bir yol izliyor. Madde, sözcüğün bazı bağlamlarda şeyler arasındaki bir bağlantıyı, bazı bağlamlarda ise "gizli öğreti" anlamını taşıdığını belirtiyor.

Tarih konusunda madde Y4.06'daki araçları kullanmamızı kolaylaştırıyor. Upaniṣadların yaklaşık olarak milattan önce yedi yüz ile üç yüz arasında, Sanskritçe ve sözlü olarak oluşturulduğunu söylüyor. İlk döneme ait bir grup metnin, Bṛhadāraṇyaka, Chāndogya, Taittirīya, Aitareya ve Kauṣītakī Upaniṣadlarının, genellikle milattan önce yedi yüz ile beş yüz arasına tarihlendiğini ekliyor.

Burada Y4.06'daki bir ayrımı hatırlamak gerekiyor. Upaniṣadların Vedaların "son bölümü" olması, önce bir yapısal konum bilgisi. Tarih için madde ayrıca bir aralık veriyor. Bir metnin bir derlemenin sonunda durması ile o metnin tarih içinde ne zaman oluştuğu, birbirine bağlı ama ayrı iki soru.

Maddenin belki de en önemli cümlesi çoklukla ilgili. On üç büyük Upaniṣad'dan söz ediyor ve Upaniṣadların birleşik bir felsefi sistem sunmadığını, bunun yerine birbiriyle örtüşen temalar ve ortak ilgiler taşıdığını söylüyor. Kursun kaynak paketi de aynı şeyi kısa bir uyarıyla söylüyor: her Upaniṣad aynı görüşü savunmaz.

Yoga tarihiyle ilişki

Açılış sahnesindeki ilk kişi Vedaların pozları ve nefesi içeren yoga kitapları olduğunu söylemişti. Bu harita o cümleyi nasıl sınıyor?

Kaynak paketi bu soruya iki kısa cümleyle cevap veriyor. İlkine göre Vedik metinlerde çileye, soluğa, içe dönüşe ve dikkati toplamaya dair izler var; kaynak bu izlerin tümüne birden sonraki "yoga sistemi" adını vermenin tarihsel bir karışıklık yaratabileceği uyarısını da hemen yanına koyuyor. İkincisine göre erken Upaniṣadlar benlik, ölüm, yeniden doğuş ve özgürleşme sorularını derinleştiriyor.

Bu iki cümlenin yeri de önemli. İlki Vedik metinlerin bütününden söz ediyor, ikincisi ise özellikle erken Upaniṣadlardan. Dersin başında çizdiğimiz tablo burada işe yarıyor: kaynak yogayla ilişkilendirilebilecek izleri tek bir katmana değil, farklı katmanlara farklı biçimlerde yerleştiriyor. Bir tema benzerliği hakkında konuşurken, benzerliğin hangi derlemede ve hangi katmanda görüldüğünü sormak, genellemeden kaçınmanın en basit yolu.

Yani ilişki var, ama bir tema ilişkisi. Bu bölümün sonraki dersleri bu temaları tek tek ele alıyor: tapas, nefes ve yaşam gücü, içselleşen ritüel, ātman ile brahman, ölüm ve özgürleşme. Her birinde aynı soru sorulacak: bu tema, sonraki bir yoga sisteminin bir öncülü mü, yoksa o sistemin kendisi mi?

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birincisi, ansiklopedi maddesine göre dört Veda derlemesi var ve her biri Saṃhitā, Brāhmaṇa, Āraṇyaka ve Upaniṣad olmak üzere dört katman taşıyor.

İkincisi, Saṃhitālar büyük ölçüde ilahilerden, Brāhmaṇalar ritüelin tarifi ve açıklamasından oluşuyor; Āraṇyaka ve Upaniṣadlar ritüele bağlı kalırken ritüelin anlamına giderek daha çok eğiliyor.

Üçüncüsü, Upaniṣadlar Vedaların son katmanı; Vedānta adı da "Vedaların sonu" anlamında çoğu zaman onları anlatıyor.

Dördüncüsü, madde Upaniṣadların yaklaşık milattan önce yedi yüz ile üç yüz arasında sözlü olarak oluşturulduğunu söylüyor; yapısal konum ile tarih ayrı sorular.

Beşincisi, Upaniṣadlar birleşik bir sistem değil; kaynak paketi de her Upaniṣad'ın aynı görüşü savunmadığını söylüyor.

Altıncısı, Vedik metinlerle yoga arasındaki ilişki bir tema ilişkisi; kaynak bu motifleri sonraki düzenin kendisi saymaya karşı uyarıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Veda derlemesi, Vedik metinlerin dört büyük grubundan biri.

Vedik katman, her derlemenin içindeki dört metin türünden biri: Saṃhitā, Brāhmaṇa, Āraṇyaka, Upaniṣad.

Vedānta, "Vedaların sonu"; çoğu zaman Upaniṣadları anlatır.

Upaniṣadlar birleşik bir sistem değil, örtüşen temaları olan bir metinler grubu.

Vedik metinlerle yoga arasındaki ilişki bir tema ilişkisi, bir sistem kimliği değil.

Sonraki derse köprü

Bu derste Vedik metinlerde yogayla ilişkilendirilebilecek temalardan birinin tapas olduğunu gördük.

Sıradaki ders o temayı ele alıyor.

Soru şu: tapas sözcüğü Vedik metinlerde neyi anlatıyor ve sonraki yoga metinlerinde karşımıza çıkan tapas ile aynı şey mi, yoksa aynı adı taşıyan farklı bir kavram mı?