Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Telif uygun çeviri, kullanım durumu bilinen ve alıntılanmasına izin veren çeviri.
Çeviri seçimi, çevirmenin bir kavram için seçtiği karşılık; çoğu zaman kendi yorumunu taşır.
Karşılaştırmalı okuma, bir sūtrayı en az iki çeviriyle ya da bir çeviri ile bir tanımla yan yana okumak.
Yorum katmanı, sūtraya eşlik eden açıklamalar; metinden ayrı okunur.
Bulunamayan bir alıntı, metne atfedilmez.
Açılış sahnesi
Bir öğretmen dersine Yoga Sūtra'dan bir satır getirmek istiyor. Evdeki kitaplığından en sevdiği çeviriyi alıyor, birkaç sayfanın fotoğrafını çekip öğrencilerle paylaşmayı düşünüyor. Sonra duraksıyor: bu çeviri kimin, kullanım izni var mı, kaç satırını paylaşabilir?
Bir öğrenci internette aynı sūtranın üç farklı İngilizce çevirisini buluyor. Birinde "concentration", birinde "attention", birinde "fixation" yazıyor. Hangisinin "doğru" olduğunu soruyor.
Bir başka öğrenci bir sosyal medya görselinde güzel bir cümle görüyor: altında "Patañjali" yazıyor. Cümleyi hiçbir çeviride bulamıyor.
Üç sahne, bir metni okumadan önce sorulması gereken üç soruyu gösteriyor: hangi çeviri, hangi sözcük ve gerçekten metnin kendisi mi?
Bu derste ne olacak
Bu bölümde uzuvları hep kaynak paketinin kısa tanımları üzerinden konuştuk; bu ders ilk kez metnin kendisine bir çeviri üzerinden bakıyor. Önce hangi çeviriyi neden seçtiğimizi ve bu seçimin telif açısından ne anlama geldiğini açıklayacağız. Sonra bölümün konularıyla doğrudan ilgili sekiz sūtrayı sırayla okuyacağız: yoga tanımı, sekiz uzuv listesi, oturuş, pratyāhāra ve saṃyama'ya uzanan üç satır. Her satırda çevirmenin seçtiği sözcükleri kaynak paketinin tanımlarıyla karşılaştıracağız. Son olarak bir çeviriyi okurken metin ile yorumu nasıl ayırabileceğimizi konuşacağız. Örnekler çoğunlukla bir sūtrayı ilk kez okuyan, paylaşan ya da derse getiren kişilerden geliyor.
Sıfır noktası
Y3.67'de saṃyama'nın tanımını aramak zorunda kalmıştık, çünkü kaynak paketi bu kavramı tanımlamıyordu. Tanımı Johnston imzalı İngilizce Yoga Sūtra'dan Türkçeye taşımış ve bunun tek bir çeviriye dayanan bir okuma olduğunu açıkça söylemiştik. Bu ders o çeviriye geri dönüyor ve onu daha geniş bir okumanın aracı yapıyor.
Y3.68'de ise klasik hedefin hangi sözcüklerle anlatıldığına bakmış ve kaynağın Yoga Sūtra 1.2 için farklı çevirileri yan yana koyduğunu görmüştük. Bugün o karşılaştırmayı bir adım ileri taşıyoruz.
Mekanizma
Hangi çeviri ve neden?
Kaynak paketinin yayın ve öğretim listelerinde iki kural var: uzun telifli çeviri ekrana alınmaz ve her doğrudan alıntının telif sınırı ile atfı kontrol edilir. Bu yüzden bir sūtrayı okumadan önce çevirinin kullanım durumunu bilmek gerekiyor.
Bu derste kullandığımız çeviri, Project Gutenberg kütüphanesinde duran ve Charles Johnston imzasını taşıyan İngilizce Yoga Sūtra. Gutenberg'in üstbilgisi bu e-kitabın Amerika Birleşik Devletleri'nde ve dünyanın pek çok yerinde ücretsiz ve neredeyse hiçbir kısıtlama olmadan kullanılabileceğini söylüyor. "Pek çok yerinde" ifadesi, kullanım durumunun her ülkede aynı olmayabileceğini de hatırlatıyor; bir öğretmen kendi materyalini hazırlarken bu notu gözden kaçırmamalı.
Aşağıdaki satırlar Johnston'ın İngilizcesinden Türkçeye aktarıldı. Parantez içinde çevirmenin kullandığı İngilizce sözcükleri de veriyoruz, çünkü bu dersin asıl konusu tam da o sözcükler.
Yoga tanımı: I.2
Johnston birinci bölümün ikinci sūtrasını şöyle veriyor: birlik (union), yani ruhsal bilinç (spiritual consciousness), çok yönlü ruhsal doğanın (versatile psychic nature) denetimiyle (control) kazanılır.
Kaynak paketinin aynı sūtra için andığı Türkçe karşılıklar ise başka bir yönde ilerliyor: zihindeki dalgalanmanın durması, zihinsel faaliyetin dizginlenmesi ya da zihnin aldığı biçimlerin bitişi. Bu çevirilerin hiçbiri "birlik" ya da "ruhsal bilinç" sözcüklerini içermiyor.
Johnston'ın I.2'yi "birlik" ve "ruhsal bilinç" sözcükleriyle başlatması, kaynak paketinin andığı çevirilerde bulunmayan bir vurgu. Bu bir hata olarak değil, bir çeviri seçimi olarak okunmalı: çevirmen, metnin anlamına dair kendi anlayışını sözcüklere yerleştiriyor.
Sekiz uzuv: II.29
İkinci bölümün yirmi dokuzuncu sūtrası sekiz uzvu sayıyor. Johnston'ın sözcükleri şöyle: buyruklar (commandments), kurallar (rules), doğru duruş (right poise), yaşam gücünün doğru denetimi (right control of the life-force), geri çekilme (withdrawal), dikkat (attention), meditasyon (meditation), temaşa (contemplation).
Bu listeyi Y3.63'te kaynak paketinden okuduğumuz sırayla karşılaştırdığımızda sıra aynı, ama sözcükler başka. Yama için "buyruklar" sözcüğü seçilmiş; bu sözcük Türkçede de İngilizcede de belirli bir dinsel metin geleneğini çağrıştırabiliyor. Kaynak paketi ise yamayı ilişkisel ve etik sınırlamalar olarak tanımlıyor. Prāṇāyāma için "yaşam gücünün denetimi" denmiş; kaynak paketi ise solunum sürecinin düzenlenmesini, bazı yorumlarda prāṇa'nın yönlendirilmesini söylüyor.
Yaygın yanlışBir sūtranın İngilizce ya da Türkçe çevirisindeki her sözcük, metnin kendisinde birebir karşılığı olan bir sözcüktür.
Çevirmenler aynı kavram için çok farklı sözcükler seçebiliyor ve bu seçimler kendi yorumlarını taşıyabiliyor; II.29'daki "buyruklar" sözcüğü buna bir örnek.
Oturuş: II.46
Johnston II.46'yı kısa bir cümleyle çeviriyor: doğru duruş sağlam (firm) ve zorlamasız (without strain) olmalıdır.
Y3.39'da kaynak paketinin āsana için verdiği tanımı okumuştuk: istikrarlı ve rahat oturuş. İki çeviri burada birbirine yakın düşüyor. Johnston'ın "zorlamasız" sözcüğü, kaynak paketinin "rahat" sözcüğünden biraz farklı bir vurgu taşıyor: biri bir hissi, öbürü bir çabanın yokluğunu anlatıyor. Ama ikisi de tek bir bacak biçimini değil, iki niteliği tarif ediyor.
Pratyāhāra: II.54
Johnston II.54'ü şöyle veriyor: doğru geri çekilme (right withdrawal), ruhsal doğa geri çekilip durulduğunda, güçlerin (powers) dış şeylere dolanmaktan (entanglement in outer things) kurtarılmasıdır.
Burada dikkat çekici bir çeviri seçimi var. Kaynak paketinin pratyāhāra tanımında geri çekilen şey duyular ve onlar nesnelerden uzaklaşıyor; Johnston ise duyular yerine "güçler" sözcüğünü kullanıyor. Aynı cümle, "dolanma" sözcüğüyle Y3.63'teki duyusal kapılma kavramına da yakın bir resim çiziyor: sorun duyuların çalışması değil, dış şeylere dolanması.
Saṃyama'ya uzanan satırlar: III.1–4
Üçüncü bölümün ilk dört sūtrasını Y3.67'de okumuştuk. Bu kez çeviri seçimlerine bakıyoruz. Johnston dhāraṇā için "dikkat" (attention), dhyāna için "meditasyon" (meditation), samādhi için "temaşa" (contemplation) sözcüklerini seçiyor.
Açılış sahnesindeki öğrencinin karşılaştığı "concentration" ve "fixation" gibi sözcükler, başka çevirmenlerin aynı kavram için yaptığı seçimler olabilir. Kaynak paketi ise dhāraṇā için kısaca "yoğunlaşma" diyor. Aynı kavram için dört farklı sözcük; bu çokluk, bir çevirinin sözcüklerini metnin kendisiyle karıştırmamak için güçlü bir hatırlatma.
Metin ile yorum
Bir çeviriyi okurken üç katman birbirine karışabiliyor: metnin kendisi, çevirmenin sözcük seçimleri ve çevirmenin ya da bir yorumcunun eklediği açıklamalar.
Bu derste Johnston'ın sūtraların altına eklediği açıklamaları kullanmadık; yalnızca sūtra satırlarını okuduk. Bu bir kusur değil, bir tercih: çeviri ile yorumu ayrı tutmak, ikisini birden tartışmaktan önce gelir.
Açılış sahnesindeki üçüncü öğrencinin karşılaştığı durum ise daha temel bir sorun. Altında "Patañjali" yazan ama hiçbir çeviride bulunamayan bir cümle, ne metin ne çeviri ne de yorum; bir atıf sorunu. Kaynak paketinin kuralı burada da geçerli: her doğrudan alıntının atfı kontrol edilmeli.
Yaygın yanlışAltında Patañjali adı yazan her cümle Yoga Sūtra'dan bir alıntıdır.
Bir cümlenin gerçekten metinden gelip gelmediği, bir çeviride ve sūtra numarasıyla bulunarak kontrol edilmeli; bulunamıyorsa o cümle bir atıf olarak kullanılmamalı.
Yaygın yanlışBir çevirinin sūtra altına eklediği açıklama, metnin kendisinin söylediği şeydir.
Altta duran açıklama, metinden başka bir el tarafından yazılmış ikinci bir metindir.
Örneklerden okuma
Usta katmanı
Birincisi, bir sūtrayı okumadan önce çevirinin kullanım durumu bilinmeli; kaynak paketi uzun telifli çevirinin ekrana alınmamasını ve her alıntının atfının kontrol edilmesini istiyor.
İkincisi, bu dersteki satırlar Johnston'ın Project Gutenberg'deki çevirisinden aktarıldı; tek bir çeviri bir metnin bütün okumalarını temsil etmiyor.
Üçüncüsü, çeviri seçimi çoğu zaman çevirmenin kendi yorumunu taşıyor: I.2'deki "birlik", II.29'daki "buyruklar" ve II.54'teki "güçler" buna örnek.
Dördüncüsü, karşılaştırmalı okuma ortak anlam ile çevirmene ait seçimi ayırmayı kolaylaştırıyor.
Beşincisi, sūtranın altındaki açıklamalar metnin sesi değil, bir yorumcunun sesi.
Altıncısı, bir çeviride ve sūtra numarasıyla bulunamayan bir cümle, metne atfedilmemeli.
Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler
Yaygın yanlışBir çevirideki her sözcük metnin kendisinde birebir karşılığı olan bir sözcüktür.
Çevirmenler aynı kavram için çok farklı sözcükler seçebiliyor.
Yaygın yanlışAltında Patañjali adı yazan her cümle Yoga Sūtra'dan bir alıntıdır.
Alıntı bir çeviride ve sūtra numarasıyla bulunmalı.
Yaygın yanlışBir sūtranın "doğru" tek bir çevirisi vardır.
Çeviriler farklı seçimler yapıyor; karşılaştırmalı okuma ortak anlamı ortaya çıkarıyor.
Yaygın yanlışİnternette bulunan her çeviri serbestçe paylaşılabilir.
Çevirinin kullanım durumu kontrol edilmeli; uzun telifli çeviriler paylaşılmamalı.
Uygulama
Aklında kalsın
Telif uygun çeviri, kullanım durumu bilinen ve alıntılanmasına izin veren çeviri.
Çeviri seçimi, çevirmenin bir kavram için seçtiği karşılık; çoğu zaman kendi yorumunu taşır.
Karşılaştırmalı okuma, bir sūtrayı en az iki çeviriyle ya da bir çeviri ile bir tanımla yan yana okumak.
Yorum katmanı, sūtraya eşlik eden açıklamalar; metinden ayrı okunur.
Bulunamayan bir alıntı, metne atfedilmez.
Sonraki derse köprü
Bu dersle birlikte içsel uzuvlar bölümünün metin okumasını tamamlıyoruz; bölümü bir kavram eşleştirme sınavı kapatıyor.
Sonraki bölüm, bu kurs boyunca öğrendiğimiz nefes ve meditasyon yöntemlerini kişisel bir sekiz haftalık plana yerleştirmekle ilgili. İlk ders bir yöntem seçme karar ağacını ele alıyor.
Soru şu: bu kadar farklı yöntem arasında bir kişi kendi tepkilerine göre nereden başlayacağına nasıl karar verir?