Kişisel şablon oluşturma

Açılış sahnesi

Kahvehanenin sahibi, yaşlı ve az konuşan bir adam, genç fotoğrafçıyı duvarların önüne götürdü ve elini sallayarak gösterdi: buraya, buraya ve şuraya, mahallenin eski hâli. Fotoğrafçı o akşam masasına oturduğunda ilk iş olarak kitap için kurduğu her şeyi yeniden kurmaya başladı. Envanterini açtı, evre çekmecelerini yeni bir sayfaya kopyaladı, açma çekmecesini defterin arka kapağından yeni bir deftere geçirdi, bakış haritasına kahvehanenin müdavimlerini eklemeye çalıştı, prototip kitini kontrol etti. İki saat sonra kendini kahvehane duvarları için altmış sayfalık bir kukla katlarken buldu. Elleri durdu. Duvarda sayfa çevrilmezdi. Kitap için kurduğu düzenin bir kısmı her işte işe yarayacak gibiydi, bir kısmı ise yalnız kitaba aitti ve onu yeni işe taşımak, yeni işi bir kitaba benzetmeye başlamıştı. Ama hangi parçanın hangisi olduğunu ayırmanın bir yolu yoktu; hepsi aynı defterde, aynı alışkanlıkla yan yana duruyordu.

Bu derste ne olacak

Geçen ders, aynı iş içinde iki ortamın nasıl buluşacağını kurmuştu. Bu ders bir işten ötekine geçerken ne olduğuna bakıyor. Modül boyunca genç fotoğrafçının araç kutusu bir iş üzerinde doldu: envanter, çekmeceler, açılış araçları, açma çekmecesi, seçim araçları, prototip kiti, bakış haritası, ana nüsha ve aktarma saati. Yeni bir iş geldiğinde bu düzen ya sıfırdan yeniden kurulur ya da olduğu gibi kopyalanır; ikisi de bir şey kaybettirir. Önce şablonun, birden çok işte değişmeden tekrar eden parçalardan nasıl çıkarılacağına ve her işte doldurulacak boşlukların nasıl bırakılacağına bakacağız. Ardından eski işlerden şablona sızan ve artık hiçbir işe yaramayan parçaları ayıracağız. Son bölüm, şablonun işin kararlarını vermeye başladığı anlara ayrılıyor.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — şablon çekirdeği ve ayar yuvası

Bir kişi iki üç iş yaptıktan sonra her işin başında aynı hazırlıkları yaptığını fark eder. Bu hazırlıkların bir kısmı her işte aynıdır, bir kısmı her işte değişir. Hepsini bir şablona koymak, değişen parçaları da sabitler; hiçbirini koymamak, her işte aynı hazırlığı yeniden yapmak demektir.

Şablon çekirdeği bir sonraki işe taşınanı söyler. Ama bir işin başında yapılması gereken bazı şeyler her işte tekrar eder, cevapları ise her işte değişir: bu işin ana nüshası nerede olacak, bu işin bakış haritasında kimler var, bu işin sınama soruları neler?

Mekanizma — şablon kalıntısı

Bir şablon zamanla büyür. Her işte bir şey eklenir: bir kontrol satırı, bir sınama, bir hazırlık adımı. Eklenen şeylerin bir kısmı gerçekten tekrar eden bir ihtiyaçtan gelir, bir kısmı yalnız o işin bir sorununa cevaptır. Sorun geçtikten sonra da satır şablonda kalır.

Şablon kalıntısını bulmanın yolu, her satırın yanına neden orada olduğunu yazmaktır. Bir satırın nedeni tek bir işe ve tek bir soruna bağlıysa, o satır muhtemelen bir kalıntıdır ya da bir yuvaya dönüştürülmelidir. Nedeni birden çok işe dayanıyorsa çekirdektir. Nedeni hatırlanamıyorsa, satır bir sonraki işte bilerek uygulanmaz ve eksikliği hissedilip hissedilmediğine bakılır. Akademinin önceki seviyesinde karar gerekçesini kaydetmek, bir kararın nedenini sonradan okunabilir kılmaktı; şablonun satırlarına yazılan nedenler, şablonun kendisini bir karar kaydına çevirir.

Usta katmanı — şablon baskısı

Şablon bir işin hazırlığını kolaylaştırır. Ama şablon iyi çalıştıkça kişi ona daha çok güvenir ve şablonun bir sonraki işte de kararları vermesine izin vermeye başlar. Şablon artık işe hazırlık yapmıyor, işin biçimini belirliyordur.

Yöntemin bir sınırı var. Kişisel şablon, kişinin benzer işler yaptığı dönemlerde en çok işe yarar; işler birbirinden çok farklıysa çekirdek küçük kalır ve şablon neredeyse yalnız yuvalardan oluşur. Bu kötü bir şey değildir, ama şablonun hazırlığı kısaltma gücü de küçülür. Ayrıca şablon kişinin bugünkü çalışma biçimini taşır; kişi değiştikçe, yeni beceriler kazandıkça ya da yeni bir alana geçtikçe şablon geride kalır ve kişiyi eski hâline doğru çeker. Bir şablonun ne zaman ve nasıl yeniden yazılacağı, bu modülün son dersinin konusudur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Şablon çekirdeği, en az iki üç farklı işte değişmeden tekrar eden ve bir sonraki işe olduğu gibi taşınan çalışma parçalarıdır. Ayar yuvası, şablonda bilerek boş bırakılan ve her işte o işe göre doldurulan yerdir; yuva soruyu taşır, cevabı her işte yeniden alır ve her yeni işte boşaltılarak açılır. Şablon kalıntısı, bir işin özel ihtiyacı yüzünden şablona girip o iş bittikten sonra kalan satırdır; her satırın yanına yazılan neden, kalıntıyı çekirdekten ayırır. Şablon baskısı, şablonun hazırlığın ötesine geçip işin kararlarını vermeye başlamasıdır; işaret, farklı işlerin sonuçlarının birbirine benzemesidir.

Sonraki derse köprü

Kahvehanenin duvarları asıldıktan bir hafta sonra genç fotoğrafçı şablonuna son bir kez baktı ve bir şeyi fark etti: şablondaki bazı araçları bu iki işte hiç kullanmamış, bazı yeni araçlar ise şablonda hiç yer almamıştı. Duvarın önünde bir müdavimin gözünden bakmak, kahvehane işinin en iyi aracıydı ama hiçbir çekmecede yoktu. Raf yöntemlerinden ikisi bir yıldır rafta duruyordu. Envanter bir yıl önce çıkarılmıştı ve artık kişinin bugünkü çalışma biçimini göstermiyordu. Bir araç kutusu hangi aralıklarla, neye bakılarak ve neyi atmayı göze alarak güncellenir?