Seçim araçları

Açılış sahnesi

Genç fotoğrafçı on dört dükkânın fotoğraflarını on dört ayrı yığın hâlinde masaya dizdi ve hangilerinin kitaba gireceğine karar vermek için elindeki seçim araçlarını sırayla denedi. Önce yerden bakışı denedi: on dört yığının en üstteki fotoğraflarını yere dizip sandalyeden baktı. Hangi fotoğrafın güçlü olduğu belliydi, ama hangi dükkânın kitaba ait olduğu belli değildi. Sonra ikili karşılaştırmayı denedi: kırtasiye mi nalbur mu, terzi mi saatçi mi. İlk birkaç çiftte karar verdi, sonra bir şey fark etti. Her karşılaştırmada, üzerinde daha çok çalıştığı dükkânı seçiyordu. Kırtasiyenin dört sayfası günlerce düzenlenmişti ve hazır görünüyordu; aynı mahalledeki eski bir kunduracının fotoğrafları ise henüz elenmemiş bir yığındı. Kunduracı belki kitabın en önemli dükkânıydı, ama yığın hâlinde duran bir dükkân, bitmiş dört sayfayla yarışamıyordu. Fotoğrafçı araçlarını bırakıp yığınlara uzun süre baktı. Elindeki her araç bir fotoğrafı bir fotoğrafa karşı tartıyordu. Bu seçim ise kitabın neyi anlatacağı üzerineydi.

Bu derste ne olacak

Tıkanıklık açma araçları dersi bir işin ortasında duran yeri açmıştı. Bu ders, araç kutusunun seçim çekmecesine bakıyor. Önceki seviyenin yakınsak düşünme modülü ve bu seviyenin değerlendirme ve seçme modülü seçimi baştan sona işlemişti: ölçütler, kümeleme, etki ve çaba tablosu, uygulanabilirlik, yanlılıklar, karar kaydı. Bu ders o yöntemleri yeniden anlatmıyor; kişinin kendi araç kutusundaki seçim araçlarının, seçimin büyüklüğüne göre nasıl donatılacağına bakıyor. Önce bir seçimin büyüklüğünü ve bir seçim aracının ne kadar ağır olduğunu ayıracağız. Ardından bir seçimin ne kadar ucuza geri alınabildiğine ve bunun araç seçimini nasıl değiştirdiğine geçeceğiz. Son bölüm, küçük seçimler büyük olanlardan önce yapıldığında ne olduğuna ayrılıyor.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — seçim ölçeği ve araç ağırlığı

Bir yaratıcı işte sürekli seçim yapılır, ama seçimlerin hepsi aynı büyüklükte değildir. Bir fotoğrafın hangi karesinin kullanılacağı ile bir kitabın hangi dükkânları anlatacağı aynı türden seçimler gibi görünür; ikisinde de bazı adaylar kalır, bazıları gider. Ama birincisi işin küçük bir köşesini değiştirir, ikincisi işin ne olduğunu.

Her seçim ölçeği kendi aracını ister. Ama araçların da bir büyüklüğü vardır: bazıları birkaç saniye sürer ve hiçbir hazırlık istemez, bazıları saatler sürer ve önceden yazılmış ölçütler, tablolar, birden çok kişi ister.

Mekanizma — geri alma payı

Bir seçimin ölçeği, hangi araca uzanılacağını büyük ölçüde belirler. Ama bir şey daha belirler: seçim yanlış çıkarsa onu geri almanın ne kadar pahalı olduğu.

Ölçek ve geri alma payı birlikte okunur. Küçük ve kolayca geri alınabilen bir seçimde ağır bir araç zaman kaybettirir ve kişiyi yorar; yorgunluk da büyük seçimlere ayrılması gereken dikkati tüketir. Büyük ve geri alınması pahalı bir seçimde hafif bir araç ise hızlı bir karar verir, ama o kararın neye dayandığını kimse bilmez; seçim yanlış çıktığında ne nedenini bulmak ne de dersini çıkarmak mümkündür. Kişisel bir seçim çekmecesi bu yüzden her ağırlıktan en az bir araç tutar ve kişi bir seçimin önünde durduğunda önce iki şeyi sorar: bu seçim işin ne kadarını değiştiriyor, yanlış çıkarsa geri almak ne kadara mal olur?

Usta katmanı — alttan seçim

Seçim ölçekleri ve araç ağırlıkları ayrıldıktan sonra bir soru kalır: seçimler hangi sırayla yapılmalı? Bir işte çoğu zaman en kolay seçimler önce yapılır, çünkü önce onlar görünür ve hafif araçlarla hızla verilirler. Büyük seçim zor olduğu için ertelenir.

Yöntemin bir sınırı var. Seçim ölçeği ve geri alma payı bir seçimin önünde durulduğunda sorulacak iki soruyu verir, ama bazı seçimlerin büyüklüğü ancak yapıldıktan sonra anlaşılır. Küçük görünen bir seçim, bir sayfanın kâğıdı, bir şarkının ilk notası, bir sonraki bütün seçimleri belirleyebilir; büyük görünen bir seçim de sonradan hiçbir şeyi değiştirmemiş çıkabilir. Bir de bazı işler büyük seçimin önceden yapılmasına izin vermez: kişi ne anlatmak istediğini ancak küçük parçaları yaptıkça bulur. Böyle işlerde alttan seçim bir hata değil, işin kendi yoludur; o zaman yapılacak şey küçük seçimleri hafif tutmak ve büyük seçim geldiğinde bitmiş parçaları ona göre yeniden tartmaya hazır olmaktır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Seçim ölçeği, bir seçimin işin ne kadarını değiştirdiğidir: bir parça, bir bölüm ya da işin ne anlattığı. Araç ağırlığı, bir seçim aracının istediği süre, hazırlık ve düzendir; hafif araç küçük seçime, ağır araç büyük seçime uyar. Geri alma payı, yanlış çıkan bir seçimi geri almanın ne kadar ucuz olduğudur; kolayca geri alınabilen bir seçim büyük olsa bile hafif bir araçla denenebilir. Kişisel seçim çekmecesi her ağırlıktan en az bir araç tutar. Alttan seçim, küçük seçimlerin büyük olandan önce yapılması ve harcanan emeğin büyük seçimi yönlendirmesidir; büyük seçimden önce bitmemiş parçalar bitmişlerle aynı kaba düzeye getirilir.

Sonraki derse köprü

Kunduracı kitaba girdi, iki dükkân çıktı ve kitap on iki dükkân üzerine kuruldu. Genç fotoğrafçı şimdi kitabın bir nesne olarak işe yarayıp yaramadığını görmek istiyordu: sayfalar elde nasıl çevrilecek, fotoğraflar hangi boyutta okunacak, kunduracı bölümü kitabın ortasında mı sonunda mı duracak? Sınama çekmecesinde tek bir araç vardı: bir deneme kitapçığı bastırmak. Bu bir hafta sürüyor ve para tutuyordu. Her soru için bir kitapçık bastırmak mümkün değildi. Farklı sorular için daha hızlı ve daha ucuz hangi prototipler kurulabilir?