Tıkanıklık açma araçları

Açılış sahnesi

Kırtasiyenin dört sayfası üçüncü gündür aynı yerde duruyordu. Genç fotoğrafçının iki düzeni vardı. Birincisinde dükkânın sahibi, seksenini geçmiş bir adam, büyük bir fotoğrafla sol sayfayı kaplıyor, sağ sayfada raflardaki defterler ve kalemler küçük karelerle diziliyordu. İkincisinde raflar öne geçiyor, adam son sayfada, kapıyı kilitlerken tek bir fotoğrafta görünüyordu. Her sabah birini açıyor, bir saat üzerinde çalışıyor, sonra «hayır, öbürü» deyip ötekine geçiyordu. Öğleden sonra yine birinciye dönüyordu. Tıkanmanın türünü biliyordu; bu seviyenin sekizinci modülünde öğrendiği tanıyı yapmıştı ve bunun bir yön tıkanması olduğu açıktı: kitabın bu bölümü adamı mı anlatacaktı, dükkânı mı? Ama tanıyı bilmek onu yerinden oynatmıyordu. Bir öğleden sonra, yine iki düzen arasında gidip gelirken, envanterine baktı. Tıkanıklık açmak için tek bir yöntem yazılıydı: yürüyüşe çıkmak. Üç gündür her gün yürümüştü.

Bu derste ne olacak

Oturumun ilk dakikalarını açmak geçen dersin işiydi. Bu ders, oturum açıldıktan sonra işin ortasında gelen durmaya bakıyor. Alışkanlık ve çalışma sistemi modülündeki yaratıcı tıkanıklık türleri dersi tıkanmayı dört türe ayırmış ve tıkanma tanısını tanımlamıştı: önce durmanın hangi türden olduğunu sormak. Önceki seviyedeki soru bankası dersi de tıkanma anında açılacak soruları, tıkanma türüne göre dizilmiş tek sayfalık bir listede tutmayı göstermişti. Bu ders tanının ve soruların arkasından gelen şeye bakıyor: elle yapılan, sorulmak yerine uygulanan açma araçlarına. Önce iki seçenek arasında gidip gelmeyi kıran iki araca bakacağız: seçenekleri uca götürmek ve kararı bir kuraya bırakmak. Ardından işi başka bir malzemeye taşımaya ve aracın tıkanma türüne uyup uymadığına geçeceğiz. Son bölüm, kişinin açma araçlarını tek bir çekmecede, tıkanma türüne göre toplamasına ayrılıyor.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — uç sürüm ve kura kararı

İki seçenek arasında gidip gelmek en sık yaşanan yön tıkanmalarından biridir. İki seçenek de makul görünür, ikisinin de bir eksiği vardır ve kişi birini seçtiği anda öbürünün iyi yanı aklına gelir. Seçenekler birbirine yakın durdukça aralarındaki fark bulanık kalır.

Uç sürüm, seçenekler arasındaki farkı büyütür. Ama bazen iki seçenek gerçekten eşittir ve aralarındaki fark ne kadar büyütülürse büyütülsün belirgin bir üstünlük çıkmaz. O durumda karar vermemenin bedeli, yanlış karar vermenin bedelinden büyük olur.

Mekanizma — malzeme geçişi ve araç uyumu

Bir işe aynı malzemede, aynı ekranda, aynı kâğıtta uzun süre bakıldığında göz o malzemeye alışır ve artık farkı görmez. Alışkanlık ve çalışma sistemi modülünde buna göz doygunluğu denmişti. Bu tür bir tıkanmada işi düşünmek ya da seçenekleri büyütmek yetmez; işin kendisinin başka bir malzemede görünmesi gerekir.

Her açma aracı belirli bir tıkanma türüne cevap verir. Uç sürüm ve kura kararı yön tıkanmasında, malzeme geçişi göz doygunluğunda işe yarar. Yanlış türe uygulanan bir araç ise bir şey yapıyormuş hissi verir ama tıkanmayı yerinden oynatmaz. Beceri tıkanmasında, yani ne yapılacağının bilinip nasıl yapılacağının bilinmediği yerde, iki seçeneği uca götürmek bir şey kazandırmaz; orada işe yarayan araç çoğu zaman küçük bir alıştırma parçası ya da o beceriyi bilen birine sormaktır. Son düzlük tıkanmasında ise yeni bir malzeme ya da yeni bir seçenek, bitmek üzere olan işi yeniden açar. Tıkanma tanısı bu yüzden yalnız bir ad değildir; çekmeceden hangi aracın çıkarılacağını belirler.

Usta katmanı — açma çekmecesi

Bir kişi birkaç açma aracını öğrendiğinde, tıkanma anında hangisini hatırlayacağı belli değildir. Tıkanıklığın içindeki kişi genellikle en tanıdık araca uzanır ve o araç çoğu zaman yanlış türe aittir. Önceki seviyedeki soru bankası dersi bunu aranmayan banka diye adlandırmıştı: kurulmuş ama sıkışıldığı anda kimsenin açmadığı liste.

Yöntemin bir sınırı var. Açma araçları tıkanmanın kendisini açar, ama her durma bir tıkanma değildir. Bazen kişi bir işte durur, çünkü iş gerçekten bitmiştir ve devam etmek onu bozacaktır; bazen iş yanlış bir yöne gitmiştir ve durma, kişinin bunu fark etmeye başladığının işaretidir; bazen de kişi yorgundur ve hiçbir araç dinlenmenin yerini tutmaz. Böyle anlarda bir açma aracına uzanmak, durmanın söylediği şeyi duymayı engelleyebilir. Önceki seviyedeki geçilmeyecek duvar, aşılması gerekmeyen tıkanmaydı; açma çekmecesine uzanmadan önce durmanın gerçekten aşılması gereken bir duvar olup olmadığı sorulur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Uç sürüm, iki seçenek arasında gidip gelinirken her seçeneğin en aşırı hâlini kurmaktır; kullanılmak için değil, her seçeneğin neyi yapmaya çalıştığını görmek için yapılır. Kura kararı, gerçekten denk ve geri alınabilir iki seçenek arasında kararı keyfî bir kurala bırakmaktır; sonuç çıktığı andaki tepki gerçek tercihi gösterir. Malzeme geçişi, doygun gözün işi yeniden görebilmesi için işi başka bir yüzeye taşımaktır. Her açma aracı belirli bir tıkanma türüne cevap verir ve tanı hangi aracın çıkarılacağını belirler. Açma çekmecesi, tıkanma türlerine göre bölünmüş, yalnız kişide işe yaramış birkaç aracı tutan ve tıkanma anında görünen tek sayfalık listedir.

Sonraki derse köprü

Sekizinci haftaya gelindiğinde genç fotoğrafçının önünde on dört dükkân ve üç yüze yakın seçilmiş fotoğraf vardı. Kitap altmış sayfa olacaktı. Her dükkânın kendi içindeki seçimleri yapmıştı: yerden bakışla, ikili karşılaştırmayla, bazen bir kurayla. Ama şimdi soru başkaydı: on dört dükkânın hangileri kitaba girecekti ve her birine kaç sayfa ayrılacaktı? Bu, iki fotoğraf arasında değil, kitabın neyi anlatacağı üzerine bir seçimdi. Seçim çekmecesindeki araçların hepsi küçük seçimler içindi. Farklı büyüklükteki seçimler için bir seçim çekmecesi nasıl donatılır?