Farklı kitlelere uyarlama

Açılış sahnesi

Komite başkanı lisedeki derse, meclis sunumunu olduğu gibi götürdü: istenen bütçe, kent arşivi, büyükanne, aynı köşeden çekilmiş fotoğraflar. Sınıfta otuz iki on beş yaşındaki öğrenci vardı. Birinci dakikada bütçeyi duyunca birkaç öğrenci gözlerini kaçırdı; ikinci dakikada büyükannenin albümü geçerken arka sıralarda fısıltılar başladı. Sonra bir öğrenci elini kaldırdı ve sordu: «Biz de kendi sokağımızın fotoğrafını çeksek, kırk yıl sonra birisi onu bizimkiyle yan yana koyabilir mi?» Sınıf birden sessizleşti; herkes başkana bakıyordu. Başkan sunumunu bırakıp bu soruya cevap verdi ve dersin geri kalanında öğrenciler kendi sokaklarının bugünkü fotoğraflarını çekmeyi konuştu. Aynı cumartesi kahvehanedeki emeklilere sergiyi anlatırken başkan bu kez başka bir yerden başladı. «Bu masada, kırk yıl önce bu sokakta dükkânı olan var mı?» diye sordu. Üç el kalktı. Sergi o masada bir anlatım olmaktan çıktı ve bir anı toplantısına dönüştü.

Bu derste ne olacak

Önceki derste bir sunum, tek bir kitlenin o anki hâline göre kısaltıldı. Bu ders, aynı fikri birbirinden çok farklı dinleyicilere anlatmaya bakıyor. Bu modülün dördüncü dersindeki dinleyicinin dünyası, bir benzetmenin kaynağını dinleyicinin hayatından seçmekti. Bu derste o ilkeyi bütün anlatıma genişleteceğiz. Önce bir kitleyi diğerinden ayıran şeyleri tarif etmeye ve fikrin hangi kitleye anlatılırsa anlatılsın değişmemesi gereken kısmına bakacağız. Ardından her kitle için farklı bir yerden başlamaya ve dilin, ayrıntının, örneğin nasıl ayarlanacağına geçeceğiz. Dersin son bölümü, basitleştirirken fikrin kendisinin bozulması tehlikesine ayrılıyor.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — kitle tarifi ve değişmeyen öz

İki kitle aynı dili konuşsa da aynı şeyi bilmez, aynı şeyi önemsemez ve aynı şeyi merak etmez. Bir fikri bir kitleden ötekine taşımadan önce, bu farkların ne olduğunu bilmek gerekir.

Mekanizma — giriş kapısı

Bir kitlenin tarifi yazıldığında, anlatımın o kitle için nereden başlayacağı da görünür. Aynı fikre her kitle başka bir kapıdan girer: biri kendi bildiğinden, biri kendi önemsediğinden, biri kendi merakından.

Giriş kapısının yanında üç ayar daha vardır. Birincisi dildir: bir kitlenin bildiği sözcükler bir başkası için iç dil olabilir. İkincisi ayrıntının düzeyidir: konuyu bilen bir kitle ayrıntı ister, bilmeyen bir kitle ayrıntıda kaybolur. Üçüncüsü örnektir: aynı fikri her kitle kendi hayatından bir örnekle daha kolay görür. Bu üç ayar değiştikçe anlatım değişir; değişmeyen öz yerinde kalır.

Usta katmanı — sulandırma

Bir fikri konuyu bilmeyen bir kitleye, örneğin çocuklara ya da alanın dışından insanlara anlatırken basitleştirmek gerekir. Ama basitleştirmenin bir sınırı vardır: bir noktadan sonra fikir basitleşmez, başka bir fikre dönüşür.

Yöntemin bir sınırı var. Her kitle için ayrı bir anlatım hazırlamak zaman alır ve küçük bir fikir için buna değmeyebilir. Ayrıca bir kitleyi tarif etmek, onu bir kalıba sokma tehlikesi taşır: «gençler şunu sever», «emekliler bunu bilmez» gibi tarifler gerçek kişileri değil bir genellemeyi anlatabilir. Kitle tarifi, gerçek bir kitlenin gerçek sorularından ya da onlarla yapılan kısa bir konuşmadan geldiğinde güvenilirdir; anlatanın tahmininden geldiğinde bir başlangıçtır, sonuç değil.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Kitle tarifi, bir kitlenin ne bildiğini, neyi önemsediğini, neyi merak ettiğini ve hangi dili konuştuğunu kısaca yazmaktır; iki tarif yan yana konduğunda anlatımın neyinin değişmesi gerektiği görünür. Değişmeyen öz, fikrin hangi kitleye anlatılırsa anlatılsın aynı kalması gereken iddiası, gerçekleri ve sınırlarıdır. Giriş kapısı, her kitle için o kitlenin tarifinden seçilen başlangıç noktasıdır; dil, ayrıntı düzeyi ve örnek de kitleye göre ayarlanır. Sulandırma, basitleştirirken değişmeyen özün bozulmasıdır: basitleştirilmiş fikir eksik ama doğrudur, sulandırılmış fikir yanlıştır. Kitle tarifi gerçek bir kitlenin gerçek sorularından geldiğinde güvenilirdir; bir kalıptan geldiğinde dinleyiciyi küçümseyen bir anlatım üretir.

Sonraki derse köprü

Üç kitle, üç kapı ve hepsinde aynı kalan bir öz vardı artık. Kahvehanedeki emekliler sergiyi sevdi, ama masanın en yaşlısı başkana dostça bir şüpheyle sordu: «Bu eski fotoğrafların gerçekten bu sokaktan olduğunu nereden bileceğiz? Bizim zamanımızda bu sokak başka bir isimdeydi.» Aynı hafta bir meclis üyesi de başka bir şey sordu: sergiye gerçekten ziyaretçi geleceğini gösteren bir şey var mıydı? Başkan iki soruya da inandığı bir cevapla karşılık verdi, ama elinde ikisini de gösteren bir şey yoktu. Bir fikri anlatırken iddiaları neyle destekleriz? Ve bir kanıt ile bir örnek arasındaki fark nedir?