Amaç, kullanıcı ve değer

Açılış sahnesi

İkinci bütçe toplantısında komite başkanı tek cümlesini söyledi, bütçe sorumlusu fotoğrafların nereden bulunacağını sordu ve konuşma iyi başladı. Ardından bütçe sorumlusu kalemini bıraktı ve iki şey öğrenmek istedi: «Sergiye kimler gelecek? Gelenler oradan ne götürecek?» Başkan ilk soruya «herkes» diye cevap verdi. İkinci soruya ise komitenin amacını anlattı: mahallenin değişimini kayda geçirmek, kaybolanları unutturmamak, yeni gelenleri de hikâyeye katmak. Bütçe sorumlusu başını salladı, ama yüzünde bir boşluk vardı. Toplantıdan sonra başkanın yanına gelip açıkça söyledi: «Siz neden yapmak istediğinizi anlattınız. Ben bir mahalleli olarak oraya gidersem ne kazanacağımı hâlâ bilmiyorum.» Başkan o akşam, komitenin iki yıldır kendi amacını konuştuğunu, ama sergiye gelecek bir kişinin gözünden bir kez bile bakmadığını fark etti.

Bu derste ne olacak

Tek cümle ve onun dinleyicide kurduğu resim geçen dersin konusuydu. Bu ders, o resmin içine üç ayrı soruyu yerleştiriyor: bu fikir neden yapılıyor, kim için yapılıyor ve o kişi ne kazanıyor? Önceki seviye, amaç cümlesini ve muhatabı ile yönü belirtilmemiş bir değer iddiasının sınanamayacağını öğretmişti. Bu derste bu üç sorunun anlatırken nasıl birbirine karıştığına bakacağız. Önce yapanın amacının dinleyicinin kazancı gibi sunulmasına ve «herkes» denen kullanıcıya, ardından değeri özelliklerle değil kullananın hayatındaki değişiklikle anlatmaya geçeceğiz. Dersin son bölümü, fikri onu kullanmayacak ama yapılmasına karar verecek birine anlatmayı ele alıyor.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — yapanın amacı ve ilk kullanıcı

Bir fikri yapanlar onu çoğu zaman kendi nedenleriyle anlatır: neden önemli bulduklarını, neyi değiştirmek istediklerini. Bu nedenler gerçektir ve değerlidir, ama dinleyicinin sorduğu soruya cevap vermez.

Mekanizma — kazanç dili

Kullanıcı adlandırıldığında, ona ne kazandırıldığı da söylenmelidir. Bir fikri yapanlar bunu çoğu zaman fikrin özellikleriyle söyler: neyi var, neyi yapıyor, nasıl çalışıyor. Dinleyici ise kendi hayatında neyin değişeceğini duymak ister.

Amaç, kullanıcı ve değer ayrıldığında üçü bir anlatımda birlikte söylenebilir. Sıraları dinleyiciye göre değişir, ama üçü de ayrı ayrı duyulmalıdır: kim, ne kazanıyor, ve bunu neden yapıyoruz.

Usta katmanı — iki kazanç

Bir fikir çoğu zaman onu kullanacak kişiye değil, onun yapılmasına karar verecek kişiye anlatılır: bir bütçe sorumlusuna, bir yatırımcıya, bir yöneticiye, bir yayıncıya. Bu kişi fikrin kullanıcısı değildir ve kullanıcının kazancı onu tek başına ikna etmeyebilir. Bu seviyenin beşinci modülü, seçen ile kullananın farklı anlarda olduğunu seçenin anı adıyla göstermişti; anlatırken aynı ayrım ters yönden görünür.

Yöntemin bir sınırı var. Amaç, kullanıcı ve değeri ayırmak, fikrin kime ve ne için yapıldığı az çok belli olduğunda işe yarar. Henüz kullanıcısı bilinmeyen, keşif aşamasındaki fikirler için ilk kullanıcıyı ve kazancı kesin söylemek bir uydurmaya dönüşebilir; bu durumda dürüst olan, bunların bir tahmin olduğunu söylemektir. Bir de kazanç dili kullanıcının hayatındaki değişikliği anlatır, ama onu abartmaz: inandırıcı olmayan bir kazanç, hiç söylenmemiş bir kazançtan daha çok zarar verir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Yapanın amacı, bir fikri ortaya koyanların o fikirle neyi gerçekleştirmek istediğidir; fikrin varlık nedenidir, ama kullanıcının kazancı değildir ve anlatırken onun yerine geçmemelidir. İlk kullanıcı, fikrin «herkes» yerine somut olarak adlandırılan ve anlatımın gözünden kurulduğu kişidir; anlatımın başlangıç noktasıdır, sınırı değil. Kazanç dili, fikrin değerini özellikleriyle değil kullanıcının hayatında neyin değişeceğiyle söylemektir ve abartılmadığında inandırıcıdır. Amaç, kullanıcı ve değer ayrıldığında bir anlatımda birlikte ve ayrı ayrı duyulabilir. İki kazanç, fikrin kullanıcıya ve karar verene ne kazandırdığını birbirinden ayırarak söyler; iki kazanç çatıştığında bunu gizlemek yerine açıkça söylemek, çözümün bir parçasıdır.

Sonraki derse köprü

Amaç, kullanıcı ve değer artık üç ayrı satırdı. Komite başkanı artık sergiyi üç satırla anlatabiliyordu. Ama belediyenin kültür müdürü, bir sonraki yılın sergilerini anlatacak beş dakikalık bir sunum istediğinde, başkan üç satırın bir sunum olmadığını fark etti. Hangi satırla başlayacaktı? Büyükanneyle mi, arşivle mi, mahallenin değişimiyle mi? Parçalar doğruydu, ama bir sıraları yoktu. Bir fikrin parçaları, dinleyiciyi başından sonuna götüren bir anlatıya nasıl dizilir?