Çatışma çözümü

Açılış sahnesi

Sergi komitesinin bir toplantısında, uzun süredir komitede olan bir üye, yeni gelen bir üyenin afiş önerisine bakıp «bunu bir lise öğrencisi de yapardı» dedi ve bir sonraki maddeye geçti. Masada kısa bir sessizlik oldu, kimse bir şey söylemedi. Yeni üye o toplantıdan sonra eski üyeyle konuşmayı bıraktı. Toplantılarda onun önerilerine hiç yorum yapmıyor, ortak belgede onun yazdığı satırların altına bir şey eklemiyordu. Eski üye ise yeni üyenin kendisini görmezden geldiğini düşünüyor ve onu küstahlıkla suçluyordu. İki ay içinde komitenin işleri bu iki kişinin çevresinden dolaşmaya başladı: afiş işi yeni üyeye, mekân işi eski üyeye veriliyor ve ikisinin aynı işe düşmemesine dikkat ediliyordu. Komite başkanı bunu bir düzen sanıyordu. Oysa sergi hazırlığının en önemli kararı, afişin mekânla nasıl konuşacağı, tam da bu iki kişinin birlikte vermesi gereken karardı ve o karar hiç verilmedi.

Bu derste ne olacak

Geçen ders iş üzerine olan bir anlaşmazlığın verimli bir yöne nasıl çevrileceğine baktı ve kişiye dönen bir anlaşmazlığın bir kavgaya dönüştüğünü gösterdi. Bu ders, kavga çoktan yaşanmışken ne yapılacağına bakıyor: iki insan birbirine küsmüş ve ekip işini onların etrafından dolaşarak yürütmeye başlamışsa. Önce küçük kırgınlıkların nasıl biriktiğine ve ilk adımın neden iki kişi arasında atılması gerektiğine bakacağız. Ardından bir davranışın etkisini karşı tarafın niyetini tahmin etmeden anlatmaya ve iki tarafın savunduğu tutumların altındaki çıkarları bulmaya geçeceğiz. Son olarak bir çatışmadan sonra ilişkiyi onarmanın ve gerektiğinde üçüncü bir kişinin yardımını almanın yollarını göreceğiz. Ders bir terapi ya da danışmanlık anlatmıyor; birlikte iş yapan insanlar arasındaki gündelik çatışmalara bakıyor.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — biriken kırgınlık ve ikili konuşma

Ekip içindeki çatışmalar çoğu zaman büyük bir olayla başlamaz. Küçük bir söz, bir toplantıda atlanan bir öneri, bir teşekkürün unutulması birikir; kimse bunları konuşmaya değer bulmaz ve biriken şey bir gün tek bir cümleyle görünür hâle gelir.

Mekanizma — etki anlatımı ve alttaki çıkar

İkili konuşma bir kırgınlığı konuşmaya açar. Konuşmanın nasıl yapıldığı ise sonucunu belirler. Bir kırgınlık çoğu zaman karşı tarafın niyeti hakkında bir tahminle anlatılır: «beni küçümsedin», «beni görmezden geliyorsun». Karşı taraf bu tahmini kabul etmez ve konuşma niyet tartışmasına döner.

Fisher ve Ury, 1981'de yayımladıkları müzakere kitabında, insanların savundukları tutumlar ile o tutumların altındaki çıkarlar arasında bir ayrım yaptı. Bir tutum kişinin istediği somut sonuçtur; çıkar ise o sonucu neden istediğidir. İki tutum birbirini dışlayabilir, ama altlarındaki çıkarlar çoğu zaman birlikte karşılanabilir.

Usta katmanı — onarım ve üçüncü kişi

Bir çatışma konuşulup çözüldüğünde ilişki kendiliğinden eski hâline dönmez. İki kişi arasında bir şey kırılmışsa, onu onarmak için bir şey yapılması gerekir.

Yöntemin bir sınırı var. Anlatılan araçlar, birlikte çalışan ve birbirine karşı temel bir saygıyı koruyan insanlar arasındaki gündelik çatışmalar içindir. Bir çatışma taciz, zorbalık, ayrımcılık ya da bir güç ilişkisinin kötüye kullanılmasını içeriyorsa, bu ekip içi yöntemlerle değil, kurumun resmî yollarıyla ve yetkili kişilerle ele alınmalıdır. Bir de her çatışma çözülmez: bazı durumlarda iki kişinin aynı işte çalışmaması da ekibin işini koruyan bir karar olabilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Biriken kırgınlık, tek başına konuşmaya değer görülmeyen küçük kırgınlıkların üst üste binmesidir ve görünür olduğunda son olayın büyüklüğünü aşar; erken konuşulan kırgınlık küçüktür. İkili konuşma, bir kırgınlığın önce iki taraf arasında baş başa konuşulmasıdır; ekibin önünde açılan kırgınlık bir itibar meselesine döner. Etki anlatımı, karşı tarafın niyetini tahmin etmeden, yalnız gözlenen davranışı ve kişinin üzerindeki etkisini söyler. Alttaki çıkar, tutumların altında duran asıl istektir: tanınmak, saygı görmek, söz sahibi olmak; iki tutum birbirini dışlarken çıkarlar çoğu zaman birlikte karşılanabilir. Onarım, konuşmadan sonra atılan görünür bir adımdır ve çatışma ekibin önünde yaşandıysa bir parçası da ekibin önünde yapılır. İkili konuşma yetmediğinde iki tarafa da uzak bir üçüncü kişi yardım edebilir; taciz, zorbalık ve ayrımcılık ise kurumun resmî yollarıyla ele alınır.

Sonraki derse köprü

Bu derste iki kişi arasındaki bir çatışmanın nasıl konuşulup onarılacağını gördük. Sergi komitesinin başkanı, çatışmanın nerede başladığına geri dönüp baktığında bir şey fark etti: bu çatışma da, önceki yılların çatışmaları da hep aynı tür toplantılarda çıkmıştı. Neye karar verileceği belli olmayan, gündemi toplantının başında söylenen, iki saat süren ve kimin konuşacağını kimsenin bilmediği toplantılar. Toplantının biçimi, içinde olan şeyleri etkiliyor muydu? Bir toplantı, amacına göre nasıl tasarlanır?