Hipotez oluşturma

Açılış sahnesi

Bir ortak mutfağın kullanım çizelgesini yöneten gönüllü ekip, yeni bir kayıt panosu asmadan önce iki ayrı öngörüyü yazdı. Birinci öngörü şöyleydi: pano haftalık yerine günlük saatlerle bölünürse çakışma şikâyetleri azalır, çünkü insanlar kendi tam ihtiyaç duydukları dilimi görüp ona göre planlar. İkinci gönüllü aynı panoyu farklı bir gerekçeyle savundu: çakışma azalır, çünkü pano artık girişin hemen yanında, herkes çıkarken bir sonraki haftayı görür ve önceden ayırtır. İki öngörü de aynı sonucu bekliyordu, ama ikisi aynı anda doğru olamazdı; biri saatin bölünmesinden, öbürü panonun yerinden geliyordu.

Pano üç hafta asılı kaldı ve çakışma şikâyetleri gerçekten azaldı. Ekip bunu bir başarı saydı ve "yeni pano işe yaradı" diye kapattı. Ama hangi öngörünün, saatin bölünmesinin mi yoksa yerin mi, sonucu getirdiğini kimse ayıramadı; ikisi de aynı panoda birlikte değişmişti. Bir sonraki ay pano eski yerine, ama günlük saatlerle asıldığında şikâyetler yine düşük kaldı. Ancak o zaman hangi öngörünün gerçekten iş gördüğü anlaşıldı: yer değil, saatin bölünmesiydi.

Bu derste ne olacak

Bir prototipten önce yazılan tek cümle, sonucun neye bağlı olduğunu baştan ayırabilir. O cümlenin üç parçası, en çok atlanan «çünkü»sü, cümleyi yanlış çıkaracak gözlem, aynı sonucu başka bir nedenle getirebilecek rakip ve her sonuca uyacak kadar gevşek yazılmış cümleler sırayla açılıyor.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — üç parçalı cümle

Prototip hazırlanırken çoğu ekip neyi değiştireceğini, bazen de ne beklediğini yazar. Ama bu iki parça bile sonuç geldiğinde neyin öğrenildiğini söylemez; eksik kalan üçüncü parça, beklenen sonucun neden öyle olacağıdır.

Bir cümlenin önceden yazılmış olması, onu her zaman bir hipotez yapmaya yetmez.

Mekanizma — neden bağı ve çürütme gözlemi

Üç parçalı cümle yazıldığında bile iş bitmiyor. Cümlenin çünkü parçası, aynı sonucun birden çok yoldan gelebileceğini unutturuyor; prototip yalnız sonucu ölçerse bu yol hiç sınanmamış kalıyor.

Usta katmanı — rakip açıklama ve kaygan hipotez

Neden bağı yazılsa, çürütme gözlemi hazırlansa bile bir olasılık dışarıda kalabilir: beklenen sonucu hipotezin değinmediği bambaşka bir neden getirmiş olabilir.

Rakip açıklama önceden yazılıp sınanmadığında, boşluğu bazen sonradan uydurulmuş bir mazeret doldurur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir hipotez, bir prototipten önce yazılan üç parçalı cümledir: neyin değişeceği, ne gözleneceği ve bunun neden öyle olacağı. Üçüncü parça, neden bağı, genelde atlanır, çünkü sonucu görmek yeterli hissettirir. Ama aynı sonuç birden fazla yoldan gelebilir ve prototip yalnız sonucu ölçerse hangi yoldan geldiği hiçbir zaman bilinmez. Neden bağı yazılıp bir de onu yanlış çıkaracak çürütme gözlemi önceden kurulduğunda, hipotez artık her sonuçla uyuşmayan, gerçekten sınanabilir bir cümle olur.

Usta katmanı bu cümleyi iki yönden sıkılaştırır. Rakip açıklama, beklenen sonucu hipotezin nedeninden başka bir nedenle de getirebilecek olasılığı önceden adlandırır ve prototipi bu iki olasılığı ayıracak biçimde kurmayı mümkün kılar; düşünülmediğinde ekip doğru sonuçtan yanlış dersi çıkarır. Kaygan hipotez ise tam tersi bir tehlikedir: gevşek yazılmış bir cümle hiçbir zaman yanlış çıkmaz, bu yüzden hiçbir şey öğretmez. Onu sıkılaştırmanın yolu üç soruda toplanır: kimde, hangi gözlemle, hangi yönde. Bir cümle bu üç soruya cevap veremiyorsa henüz bir hipotez değil, yalnızca bir dilektir.

Sonraki derse köprü

Bugünkü cümleler hep küçük ölçekte kuruldu: bir ekip, birkaç davetli kişi, kısa bir deneme penceresi. Çürütme gözlemi yazıldı, hazır bekliyor; neden bağı ile rakip açıklama birbirinden ayrıldı. Ama davetli birkaç kişiyle yapılan bir deneme bazı nedenleri hiç sınayamaz, çünkü davetli kişi zaten ilgilidir, zaten sabırlıdır, zaten hoşgörülüdür; gerçek kullanıcının, gerçek günün, gerçek sıklığın getireceği aşınma orada hiç görünmez. Bir fikrin davetli birkaç kişiyle iyi görünmesi, aynı fikrin kalabalık ve tanımadığı bir günde de ayakta kalacağı anlamına gelmez.

Bir fikri gerçek kullanıcılara, gerçek koşullarda açmak bu yüzden çekici ama aynı zamanda ürkütücü görünür; geri dönüşü olmayan bir adım gibi hissettirir, sanki bir kez açılan bir şey bir daha kapatılamayacakmış gibi. Oysa gerçek koşulda denemek zorunda kalmak ile geri dönüşü olmayan bir adım atmak aynı şey değildir. Bir deneme küçük, kısa ve geri alınabilir tutulabilir; sorusu hazır, gözlemi hazır olan bir hipotez gerçek koşulda da aynı titizlikle sınanabilir, üstelik bu kez rakip açıklamaların davetli grupta hiç görünmeyen türleriyle birlikte. Peki bir denemeyi gerçek kullanıcıyla yapılsa bile geri alınabilir kılan nedir; hangi ayrım küçük bir deneyi geri dönüşü olmayan bir adımdan ayırır?