Kural koyma ve kural bozma

Açılış sahnesi

Bir kısa öykü yazarları atölyesinde tek bir kural asılı duruyor: hiçbir taslak üç kişiye okutulmadan ikinci sürüme geçemez.

Bir yazar bir gece bu kuralı atlıyor. Taslağını kimseye göstermeden ikinci sürüme geçiyor, çünkü metnin zaten iyi olduğunu düşünüyor ve üç kişinin vaktini almak istemiyor. İkinci sürüm birincisinden daha zayıf çıkıyor ama bunu fark eden tek kişi kendisi oluyor; kural kâğıtta durmaya devam ediyor ve kimse hiçbir şey öğrenmiyor.

Ertesi ay başka bir yazar aynı kuralı soruyor: bu üç kişi neden şart? Atölye kurucusu duraklıyor. Kural yıllar önce konmuş ve o günden beri hiç yazılmamış bir cümleyle taşınıyor; kurucu bile artık neyi koruduğunu tam söyleyemiyor.

Aynı atölyede iki farklı şey olmuş: biri kuralı sessizce çiğnemiş, diğeri kuralın amacını hiç bulamamış. İkisi de kurala aynı şekilde davranmış, ona dokunmadan etrafından dolaşmış, ve ikisinden de geriye hiçbir bilgi kalmamış.

Bu derste ne olacak

Öykü atölyesinin iki olayı aynı kuralın başına geldi ama iki ayrı eksik gösterdi. Birincisinde kural çiğnendi ve bundan hiçbir şey öğrenilmedi; ikincisinde kural hâlâ uygulanıyordu ama kimse onu neden uyguladığını söyleyemiyordu. Bir çalışma alanındaki üç kişilik okuma, malzeme sınırı, bitiş şartı gibi kuralların hepsi bu iki eksiğe açıktır.

Cevap tek bir cümlede toplanıyor: bir kural ancak neyi koruduğu ya da neyi ürettiği yazılıysa bilerek bozulabilir. Biçim ve kural kısıtı dersindeki kural haritası bir kuralın ne kadar karar sabitlediğine bakıyordu; bu ders o kuralın neden var olduğuna bakıyor. Hata yapma ve deneme izni dersindeki tek değişken burada da geçerli: bir kural bozulurken de tek bir şey değişir, aksi hâlde hangi değişikliğin neye yaradığı okunamaz. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — Kuralın amacı

Bir kural konduğunda önce onun ne yasakladığına bakılır, oysa asıl soru neyi koruduğu ya da neyi ürettiğidir. Bu soru kuralla birlikte, kuralın konduğu anda cevaplanmazsa bir daha hiç cevaplanmaz; altı ay sonra sorulduğunda artık kimse hatırlamıyor.

Bir deney kuralı ancak neyi korumak ya da neyi üretmek için konduğu yazılıysa bilerek bozulabilir; bozmak o zaman kuralın bu amacını açıkça sınar ve bir şey öğretir. Amacı yazılmamış bir kural ise ne bozulabilir ne korunabilir, yalnızca alışkanlığa dönüşür.

Karar gerekçesini kaydetme dersindeki karar kaydı bir kararın neden verildiğini tutuyordu; amaç satırı aynı işi bir karar için değil bir kural için yapıyor.

Mekanizma — Açık bozma ve sessiz çiğneme

Amaç satırı yazılmışsa bir kural artık bilerek bozulabilir. Bozmanın kendisi de bir yapı taşıyor; rastgele bir çiğneme değil, önceden söylenmiş, tek seferlik ve okunabilir bir sınama.

Açık bozma söylenerek başlar. Bir de hiç söylenmeden olan bozma var ve onun izi çok daha zor bulunuyor.

Usta katmanı — Yetim kural ve bozma sınaması

Bazı kurallar hiç bozulmuyor, hiç çiğnenmiyor, hiç sorgulanmıyor bile; yalnızca uygulanmaya devam ediyor. Bunun sebebi kuralın kusursuz olması değil, amacının kaybolmuş olması.

Varsayımları görünür kılma dersindeki yazılmamış kural hiç cümle hâline gelmemiş bir varsayımdı; yetim kural bunun tam tersi, bir zamanlar cümle hâline gelmiş ama sonradan unutulmuş bir kural.

Yetim kural genellikle tek bir yerde doğuyor: kuralı koyan kişi ile kuralı yaşayan kişi aynı olmadığında. Koyan kişi ayrıldığında amaç da onunla gidiyor, çünkü hiç yazılmamış.

Bir kuralı bozmadan önce sınamak da mümkün; sınama açılmadan önce yazılmış birkaç cümleden ibaret.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir deney kuralı ancak neyi korumak ya da neyi üretmek için konduğu yazılıysa bilerek bozulabilir. Bu iş amaç satırıyla başlar: kural konurken yanına yazılan, kuralın neyi koruduğunu ya da neyi ürettiğini söyleyen tek cümle.

Açık bozma, bir kuralı bozacağını önceden söyleyip tek bir değişkenle bozmak ve sonucu amaca göre okumaktır; sonuç ya kuralı doğrular ve kural geri gelir, ya da çürütür ve kural değişir. Sessiz çiğneme ise kuralı kimseye söylemeden çiğnemektir; sonuç iyi çıksa bile kimse neyin işe yaradığını öğrenmez ve kural kâğıtta durmaya devam eder.

Yetim kural, amacı unutulmuş ama hâlâ uygulanan kuraldır; neden var olduğunu kimse söyleyemediği için ne bozulabilir ne korunabilir. Bu en çok, kuralı koyan kişi ile kuralı yaşayan kişi ayrıldığında ortaya çıkıyor; amaç yazılı değilse koyan kişiyle birlikte gidiyor.

Bozma sınaması, bozmadan önce üç şeyi yazmaktır: kuralın amacı, bozulunca bakılacak şey ve hangi sonuçta kurala geri dönüleceği. Sınama amacın yazılamadığını gösteriyorsa kural bozulmaz; önce amaç aranır, bulunamazsa kural kaldırılır.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir kuralı bozmak tek seferlik bir sınamaydı; sonuç ya kuralı doğruluyordu ya da çürütüyordu, cevap evet ya da hayırdı.

Bazı kısıtlar böyle çalışmıyor. Bir kısıtı bir kerede değil, adım adım gevşetmek ya da sıkmak, tek bir bozmanın hiç göremeyeceği neyi gösteriyor?