Rastlantı ve olasılık

Açılış sahnesi

Bir çömlekçi, ayın son parçasını sırlamadan önce küçük bir bez torbaya dört renk küpü koyuyor: kehribar, is siyahı, çamur yeşili, kireç beyazı. Dördü de geçen ay satışa çıkardığı, dükkânda gerçekten duran renkler. Torbayı çalkalıyor, gözlerini kapatıp bir küp çekiyor: is siyahı. Fırçayı daldırmadan önce bir an duruyor; bu rengi kendi başına seçseydi kehribarı alırdı, is siyahını hiç düşünmezdi. Küpü elinde çevirip torbaya geri koymuyor. Kaseyi is siyahıyla sırlıyor ve raftaki öbür parçalardan ayrı duran bir yüzey çıkıyor ortaya.

Karar orada iki kez verilmişti. Bir kez torbaya hangi dört rengin gireceğine, bir kez de torbadan hangisinin çıkacağına. İkinci karar artık onun elinde değildi; birincisi hep onundu.

Bu derste ne olacak

Biçim ve kural kısıtı dersinde bir kural bir kararı kişiden alıp önceden belirlenmiş bir kalıba veriyordu; kararı veren yine kişiydi, yalnız kararın verildiği yer değişiyordu. Bu derste kararı veren yer bir insan değil: bir zar, bir kurayı çeken el, bir tesadüf.

Rastgele uyaran dersini hatırlıyor olabilirsin; orada rastlantı fikre girdiydi, sözlükten çekilen bir kelime soruya sürtülüyordu. Bu derste fark şurada: rastlantı artık girdi değil, kararın kendisini veren taraf.

Rastlantıya bırakılan bir kararın iki yüzü var. Birincisi, çömlekçinin torbası gibi bilerek kurulan bir kura: hangi seçeneğin uygulanacağına bir zar, bir çekiliş karar veriyor. İkincisi hiç planlanmamış bir kaza: iş sırasında istenmeden çıkan bir sonuç, taşan bir boya, yanlış açılan bir kesim. İkisi de karardan kişiyi çıkarıyormuş gibi görünüyor; hiçbiri gerçekten çıkarmıyor. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — Havuz ve hileli havuz

Kura kendi başına hiçbir şey seçmiyor; yalnız önceden kurulmuş bir listeden birini çekiyor. O listeyi kurarken verilen karar, kuranın verdiği karardan daha büyük bir karar, çünkü listeye giren her şey zaten çıkabilir, listeye girmeyen hiçbir şey çıkamaz.

İyi bir havuzun iki koşulu var. Birinci koşul eksikse kura sahibini kendi elinin bağlayamayacağı bir sonuca sürüklüyor; ikinci koşul eksikse kura hiçbir şeyi değiştirmiyor, yalnız alışılmış seçimi bir törenle onaylıyor.

Mekanizma — Yeniden çekme ve saklanan kaza

Havuz doğru kurulduktan sonra ikinci bir tehlike beliriyor: kura çekildikten sonra.

Sonuç beğenilmediğinde en kolay hamle kurayı bir daha çekmektir. Torba aynı torba kalır, hiçbir kural çiğnenmez; ama kişi istediği sonuç gelene kadar çekmeyi sürdürürse kararı aslında hiç kuraya bırakmamış olur, yalnız kuranın üstüne kendi beğenisini bindirmiştir.

Kuranın karşısında ikinci bir yüz duruyor ve orada kimse torba hazırlamıyor. Kaza plana hiç girmeden çıkıyor. Rastlantıya bırakılan bir karar burada da ortadan kalkmıyor, yalnız yerini değiştiriyor: az önce havuzu kurmaya taşınan karar, burada kazayı fark edip saklamaya taşınıyor.

Kazanın kendisi hiçbir şey üretmiyor; üreten, kişinin onu fark edip saklama kararı. Saklamak tek başına da yetmiyor, kazanın nasıl oluştuğu çözülüp yeniden kurulabilmeli; aksi hâlde elde kalan yalnız bir kere olmuş bir anı.

Usta katmanı — Havuz sınaması

Havuzun gerçekten iyi kurulup kurulmadığı, kura çekilmeden önce sınanabilir.

Torbaya girecek her seçeneğe tek bir soru sorulur: bu çıkarsa gerçekten uygular mıyım? Hayır cevabı alan seçenek torbadan çıkarılır ya da değiştirilir. Kura çekildikten sonra bu soru bir daha sorulmaz; sınama yalnız çekilişten önceki son adımdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Kura hiçbir şeyi kendi başına seçmiyor; yalnız önceden kurulmuş bir havuzdan birini çekiyor. Karar aslında torba hazırlanırken veriliyor: içine giren her seçenek gerçekten uygulanabilir olmalı, en az biri de kişinin alışılmış seçimi olmamalı. Havuz hileliyse, yalnız zaten sevilen seçenekleri taşıyorsa, kura süse döner ve sonuç baştan bellidir.

Kura çekildikten sonra ikinci bir tehlike beliriyor. Sonuç beğenilmeyince kurayı bir daha çektirmek, kararı rastlantıdan alıp yeniden kişinin beğenisine teslim ediyor; bu yüzden bir kez çekilen kura orada kalır.

Rastlantının ikinci yüzünde kimse torba hazırlamıyor. Kaza plana hiç girmeden çıkıyor ve kendi başına hiçbir şey üretmiyor; üreten, kişinin onu fark edip saklama, nasıl oluştuğunu çözüp yeniden kurma kararı. Saklanmayan bir kaza bir kereliğine olmuş bir şans olarak kalır; not edilip bir daha denenemeyen kaza da kayıtta öyle kalır.

Rastlantıya bırakılan bir karar böylece ortadan kalkmıyor, yer değiştiriyor: bilerek çekilen kurada karar havuzu kurmaya taşınıyor, plansız çıkan kazada kazayı fark edip saklamaya. Rastlantı yalnız bu iki kararı gerçekten veren kişide işe yarıyor; havuzu kurmayan ya da kazayı saklamayan kişinin elinde yalnız bir zar ya da unutulmuş bir an kalıyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste karar bir kez, tek bir çekilişle veriliyordu; kura ya da kaza işini bitirince ortadan kayboluyordu. Sıradaki ders, Oyunlaştırılmış keşif, kararı tek bir seferle bırakmıyor, bir oyunun kurallarına, puanına, sırasına bağlıyor. Kararları bir oyuna bağlamak keşfi nasıl değiştirir; oyun aramayı genişletiyor mu, yoksa kazanma isteği onu daraltıyor mu?