Kaynağın güvenilirliğini değerlendirme

Açılış sahnesi

Bir dil kursunun yöneticisi yeni bir öğretim yöntemi arıyordu ve internette sık paylaşılan bir yazıyla karşılaştı. Yazı, belirli bir tekrar aralığının kelime hatırlamayı iki katına çıkardığını söylüyordu ve kendinden emin, akıcı bir üslupla yazılmıştı, üstelik yüzlerce kez paylaşılmıştı. Yönetici bu üslubu ve paylaşım sayısını bir güven işareti sayıp bütün kursun programını o aralığa göre değiştirdi. Üç ay sonra öğretmenler kelime testlerinde hiçbir fark görmediklerini bildirdi. Yönetici yazıyı yeniden açtığında altında hiçbir kaynak, hiçbir ölçüm, hiçbir isim olmadığını fark etti, yazı yalnız kendinden emin bir tonla yazılmıştı. Kimin yazdığı, yazarın bu iddiayı nereden bildiği hiç sorulmamıştı. Program eski haline döndürüldü ama üç aylık zaman kayboldu. Yönetici o günden sonra bir yazıyı okurken önce üslubuna değil, yazarın bu iddiayı nasıl bildiğine bakmaya başladı. Değişen şey yazının kendisi değildi, ona bakış biçimiydi.

Bu derste ne olacak

Önceki dersin köprüsü panoya giren bir parçayla kapanmıştı: parça bir yön gösteriyor, ama taşıdığı iddia doğru mu, ve onu söyleyen kaynağa ne kadar güvenileceği nasıl anlaşılır? Bu dersin cevabı üç soruya dayanır: kaynak bu iddiayı nereden biliyor, doğru olmasa da söylemekten ne kazanır, ve aynı iddiayı ondan beslenmeden söyleyen biri var mı. Güvenilirlik tek bir evet ya da hayır değildir ve kaynağın ünü, üslubu, kendinden emin tonu ya da çok paylaşılması ile ölçülmez. Bu üç soru, bu modülün masa başı araştırma dersindeki uyum farkından ayrı bir işe bakar. Uyum farkı, kaynağın sorusu bu araştırmanın sorusuyla ne kadar örtüştüğünü sorar, bir cevabın buraya taşınıp taşınamayacağını ölçer. Bu ders ise kaynağın kendi sorusunda bile doğru olup olmadığını sorar, cevap kendi bağlamında bile sağlam mı diye bakar. İkisi ayrı bir adımdır, biri öbürünün yerini tutmaz, çünkü uyum farkı küçük çıkan bir cevap bile aslında hiç doğrulanmamış olabilir, hiç sorgulanmamış bir kaynaktan gelmiş olabilir. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — tanıklık türü

Ayırt edici ölçüt kaynağın kim olduğuna değil, bu tek iddiayla kurduğu ilişkiye bakar. Sorulan şey şudur: iddiayı kendisi gördü ya da ölçtü mü, iddiadan bir kazancı var mı, aynı şeyi ondan beslenmeden söyleyen bağımsız bir ikinci var mı. Ün, tanınırlık ya da uzun yıllardır o işte olmak bu üç sorunun hiçbirine cevap vermez. Üç soruya verilen cevap da yalnız o tek iddia için geçerlidir.

Mekanizma — söyleme çıkarı ve yankı zinciri

Bu iki terim ayırt edici ölçütün ikinci ve üçüncü sorusuna karşılık gelir. Söyleme çıkarı, kaynağın bu iddiadan ne kazandığını sorar, kazancı olan bir kaynak otomatik olarak yalancı sayılmaz ama iddiası kendi çıkarı olmayan bir yerden de sınanmalıdır. Yankı zinciri ise bağımsız bir ikinci arayışını yanıltabilir, çünkü beş ayrı yerde aynı cümleyi okumak beş bağımsız doğrulama gibi hissettirir. Zincirin halkaları arasındaki her aktarım kendi başına yeni bir tanıklık değildir, yalnız ilk halkanın taşıdığı tanıklığı bir kez daha anlatır. İki sınav birlikte sorulmalıdır: kazancı olmayan bağımsız bir kaynak, aynı ilk noktaya değil kendi gözlemine dayanıyor mu?

Usta katmanı — parçalı güven

Parçalı güven, önceki iki katmanın vardığı yeri toplar. Bir kaynağı bir kez güvenilir bulmak, onun söylediği her şeyi güvenilir yapmaz, çünkü tanıklık türü ve söyleme çıkarı iddiadan iddiaya değişir. Aynı kişi bir konuda gördüğünü anlatırken güçlü bir tanık olabilir, başka bir konuda tahmin ederken zayıf bir tanık olur. Güven kaynağa değil, kaynağın o tek iddiayla kurduğu ilişkiye verilir, ayırt edici ölçüt burada da aynı üç soruyu sorar. Bu güvenilirlik notu, bu modülün referans arşivi kurma dersindeki referans kartına bir satır olarak eklenebilir, kart böylece yalnız hangi soru için toplandığını değil, hangi güvenle taşındığını da saklar.

Yöntemin bir sınırı var. Üç soru bir iddiayı kesinleştirmez, yalnız ne kadar yük taşıyabileceğini söyler. Geri alınması zor bir karar daha fazla bağımsız tanık ister, kolay geri alınan bir deneme daha azıyla başlayabilir. Marangozun kerestesi yanlış çıkarsa bir parça ahşap değişir, yayınevinin çeviriyi kabul etmesi yanlış çıkarsa aylar kaybedilir, iki karar aynı sayıda tanıkla verilmemelidir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir kaynağın güvenilir olup olmadığı tek bir evet ya da hayır değildir ve kaynağın ünü, üslubu, kendinden emin tonu ya da çok paylaşılması ile ölçülmez. Üç soru sorulur: kaynak bu iddiayı nereden biliyor, doğru olmasa da söylemekten ne kazanır, ve aynı iddiayı ondan beslenmeden söyleyen biri var mı. Tanıklık türü, kaynağın iddiayı nasıl bildiğini gösterir. Kendisi ölçtü, kendisi yaşadı, birinden duydu ya da tahmin etti, tür ölçümden tahmine doğru indikçe iddia daha az yük taşır. Söyleme çıkarı, kaynağın iddia doğru olmasa da söylemekten kazanacağı şeydir, bir çıkarın varlığı iddiayı otomatik olarak yalanlamaz ama onun çıkarı olmayan bir yerden de sınanmasını gerektirir. Yankı zinciri, aynı ilk kaynağı birbirinden aktaran kaynaklar dizisidir, kaç halkası olursa olsun tek bir kaynak sayılır. Parçalı güven, bir kaynağa bütün olarak değil taşıdığı her iddia için ayrı güven verilmesidir, bir konuda güçlü bir tanık başka bir konuda zayıf kalabilir. Bu ders bir cevabın buraya taşınıp taşınamayacağını değil, kaynağın kendi sorusunda bile doğru olup olmadığını sordu, ikisi ayrı bir adımdır ve biri öbürünün yerini tutmaz. Üç soru bir iddiayı kesinleştirmez, yalnız ne kadar yük taşıyabileceğini söyler, geri alınması zor bir karar daha fazla bağımsız tanık ister, kolay geri alınan bir deneme daha azıyla başlayabilir.

Sonraki derse köprü

Bu modülde güvenilirlik notu düşülmüş onlarca not, alıntı ve gözlem artık masada duruyor. Bazıları bir referans kartına yazıldı, bazıları bir panoya girdi, bazıları hâlâ dağınık duruyor. Bu kadar not bir arada birikince bunlar nasıl gruplanır, geldikleri kaynağa göre mi, yoksa söyledikleri şeye göre mi? Ve bir grup küçük bir yığından çıkıp ne zaman gerçekten bir tema olur?