Alan gözlemi

Açılış sahnesi

Bir kent meydanındaki bilgi kulübesini işleten küçük bir ekip, kulübenin neden az kullanıldığını merak ediyordu. Ekipten biri bir sabah saat onda meydana gitti, yarım saat kulübenin önünde durdu ve kimsenin yaklaşmadığını gördü. Döndüğünde arkadaşlarına «kimse kulübeye uğramıyor» dedi, ekip de bu cümleye güvenip açık kalma saatlerini kısalttı ve akşam vardiyasını kaldırdı. Bir hafta sonra birkaç kişi, akşam yediden sonra kulübeyi kapalı bulduğunu bildirdi. Ekip bu kez tek bir sabaha güvenmedi, hafta boyunca üç farklı saatte bakmaya karar verdi: sabah on, öğle iki, akşam yedi. Sabah ve öğle gözlemi ilk tabloyu doğruladı, kulübenin önü boştu. Akşam yedide ise kulübenin çevresinde soru sormak isteyen birkaç kişi birikiyordu, ama çoğu yaklaşmadan geri dönüyordu. Yakından bakılınca sebep ortaya çıktı: gözlemci, üstünde ekibin yaka kartıyla kulübenin hemen yanında duruyordu. Yaklaşanlar onu bir denetçi sanıp soru sormaktan çekiniyordu. Tek bir sabahın verdiği cevap yanlış değildi, eksikti; hem zaman hem de bakanın kendisi o cevabı değiştirmişti.

Bu derste ne olacak

Önceki ders masa sınırına birkaç kez geldi: hiçbir yazılı kaynağın bu yerin, bu grubun, bu haftanın sorusuna aynı koşulda bakmadığı anlar. Orada araştırma masadan çıkıp doğrudan alana geçiyordu, ama bu geçişin kendi hataları hiç incelenmemişti. Bu ders tam oradan başlıyor. Alan gözlemi masa başının kapatamadığı iki farkı kapatır, yer ve grup; araştırmacı artık başkasının cevabını değil kendi gördüğünü kullanır. Ama zaman farkı küçük ölçekte geri döner, çünkü tek bir ziyaret yalnız bir günün bir saatini gösterir. Üstelik masa başında hiç var olmayan yeni bir sorun eklenir: bakanın orada bulunuşu, gözlenen şeyi değiştirebilir. Seviye 1'in gözlem ve algı modülü gözlemin kendisini, bakmanın görmeye nasıl dönüştüğünü işlemişti; bu ders aynı bakmayı bir araştırma sorusuna bağlıyor, plan sorudan çıkıyor. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — bakış planı

Bakış planı, bu modülün ilk dersindeki bulunma yeri kararından hemen sonra gelir. Bulunma yeri «alanda bakarak» diye işaretlendiğinde iş bitmiş sayılmaz, çünkü ne zaman, kaç kez ve neyin sayılacağı ayrı bir karar gerektirir. Plan yazılmadan gidilen bir gözlem tek bir sabahı bütün gün sanma riski taşır. Bu modülün ilk dersindeki cevap ayrımı burada yön verir: iki olası cevap birbirinden ne kadar uzaksa plan o kadar netleşir, saat sayısı ve sayılacak şey daha kolay seçilir. Bir bakış planında sayılan şey, Seviye 1'in gözlem ve algı modülündeki taşıyan ayrıntıya karşılık gelir: cevabı değiştirebilecek ayrıntı önceden yazılır, geri kalan her şey gözlemden düşer.

Mekanizma — tek an genellemesi

Tek an genellemesi çoğunlukla bakış planı yazılmadığında ortaya çıkar. Plan yokken gözlemci elindeki tek ziyareti bütün bir dönemin temsilcisi sayar, oysa Seviye 0'daki günlük gözlem pratiği dersindeki gözlem penceresi bile tek başına genelleme kurmaz, değerini her gün tekrarlanmasından alır. Seviye 1'in gözlem ve algı modülündeki bağlam kaydı bu noktada devreye girer: gözlemin yanına saat, hava, kalabalık ve o gün olağandışı bir şey olup olmadığı yazılırsa, ikinci bir gözlemci aynı farkı fark edebilir.

Usta katmanı — bakan etkisi, izlerin okunması ve karşı gözlem

Alan gözleminin durduğu yer de nettir: gözlem ne yapıldığını gösterir, neden yapıldığını göstermez. Kulübenin önünden uzaklaşan kişinin neden vazgeçtiği ancak ona sorularak öğrenilir; gözlem yalnız vazgeçtiğini kaydeder. Mahremiyet de bir sınır çizer: özel alanlarda, çocukların bulunduğu yerlerde ya da kişilerin tanınabileceği kayıtlarda izinsiz gözlem yapılmaz. Kamusal bir alanda bile sayılan kişi değil davranıştır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Alan gözlemi, masa başının kapatamadığı iki farkı kapatır: yer ve grup. Başkasının cevabı değil, araştırmacının kendi gördüğü kullanılır. Ama zaman farkı küçük ölçekte geri döner, çünkü tek bir ziyaret bir günün bir saatini gösterir; bu yüzden alan gözlemi bir bakış değil bir plandır. Bakış planı araştırma sorusundan çıkar: nereye, hangi saatlerde, kaç kez bakılacağı ve neyin sayılacağı gözlemden önce yazılır, plan cevap ayrımını gösterebilecek anlardan kurulur. Plan yokken tek an genellemesi ortaya çıkar, tek bir ziyaretteki tablo alanın genel hâli sanılır; bağlam kaydı bu yanılmayı azaltır, gözlemin yanına saat, hava ve o günün olağandışı bir yanı yazılır. Alan gözleminin masa başında hiç bulunmayan bir sorunu da vardır: bakan etkisi. Gözlemcinin orada bulunuşu izlenen kişilerin davranışını değiştirir; sıradan biri gibi bulunmak, birkaç kez gelip alışılmak ya da izleri sonradan okumak etkiyi azaltır, tam kaldırmaz. Karşı gözlem, beklentiyi çürütebilecek anı bilerek aramaktır; kalabalık beklenen saatin yanına sakin beklenen saat de eklenir, beklenen davranışın olmayacağı yere de gidilir. Karşı gözlem yapılmayan bir gözlem yalnız beklentiyi doğrulayan anları toplar. Yöntemin bir sınırı da vardır: gözlem ne yapıldığını gösterir, neden yapıldığını göstermez. Mahremiyet bu sınırı netleştirir; kamusal alanda bile sayılan kişi değil davranıştır.

Sonraki derse köprü

Bu ders boyunca alan gözlemi hep bir şeyin ne yapıldığını gösterdi: kulübenin önünden kaç kişi geçti, hangi bank ne zaman doldu, hangi kapının önünde poşet biriktiği. Hiçbir örnekte bu davranışın nedeni ortaya çıkmadı; kulübeden uzaklaşan kişinin yaka kartından mı, aceleden mi, başka bir sebepten mi vazgeçtiği gözlemden anlaşılamadı. Nedeni öğrenmenin bir yolu kişiye sormak gibi görünüyor. Ama sorulan kişinin anlattığı neden, az önce gözlenen davranışla çelişebilir; biri «hiç durmadım» derken kayıt onun iki dakika durduğunu gösterebilir. Böyle bir çelişkide hangi kayıt esas alınır, gözlenen davranış mı, anlatılan neden mi? Üstelik sorunun kendisi de bir etki taşıyabilir: aynı davranış için sorulan farklı bir soru, farklı bir cevap üretebilir. Bu ayrım nereden başlar, sorulan soru cevabı ne kadar biçimlendirir?