Masa başı araştırma

Açılış sahnesi

Bir yayla turizmi pansiyonunun işletme ekibi, doluluğu artırmak için elindeki tek yazılı kaynağa baktı. Bölge turizm derneğinin üç yıl önce yayımladığı bir rapor, «ziyaretçiler en çok hafta sonu geliyor» diyordu. Ekip bu cümleyi doğru kabul edip kahvaltı saatini, oda temizlik programını ve personel vardiyasını hafta sonuna göre sıklaştırdı, hafta içi günlerde tek kişiyle idare etmeye başladı. İki ay sonra kendi rezervasyon defterlerine bakan yeni bir ortak farklı bir tablo gördü: hafta içi akşamlar yürüyüş turlarından dönen küçük gruplarla doluydu, hafta sonları ise çoğu zaman boş geçiyordu. Rapor yanlış değildi, üç yıl önce, komşu bir ilçede, aile grupları üzerinden yapılmıştı ve o ilçede hafta sonu ziyareti gerçekten yüksekti. Bu pansiyonun kendi bölgesi, kendi yılı ve kendi misafir grubu için aynı cümle geçerli değildi; ekip bunu ancak kendi kayıtlarına bakınca gördü.

Bu derste ne olacak

Önceki ders, bulunma yeri «yazılı kaynak» diye işaretlenen bir araştırma sorusunda kendini gösteren bir ayrımla bitti. Kaynakta bulunan cevap gerçekten bu sorunun cevabı mıdır, yoksa başka birinin başka bir soruya, başka bir zamanda, başka bir grupla verdiği cevap mıdır? Bu dersin cevabı şu: masa başında bulunan her cevap, bir başkasının kendi sorusuna verdiği cevaptır. Cevabı almadan önce kaynağın sorusu yazılır ve senin sorunla yan yana konur. Zaman, yer, grup ve ölçü aynı mı diye tek tek bakılır. Uyum ne kadar çoksa cevap o kadar taşınır, uyumun kalmadığı yerde cevap bir ipucu olur, bir cevap olmaz. Bu ders kaynağın güvenilir olup olmadığını sormaz, güvenilir ve özenli hazırlanmış bir kaynak bile başka bir soruya cevap veriyor olabilir, bu dersin konusu yalnız sorunun uyumudur. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — kaynağın sorusu

Kaynağın sorusu, Seviye 1'in zihnin çalışma biçimi modülündeki nörobilim mitleri dersinde geçen kanıtın adresinden burada ayrılır. Kanıtın adresi bir cümlenin dayanağının nerede olduğunu sorar: hangi gözlem, kim tarafından, hangi koşulda yapılmış. Kaynağın sorusu bir adım ötesine gider, o dayanağın hangi soruya cevap olarak üretildiğini sorar; adres doğru bulunsa bile soru başka olabilir. Kanıt yaşı da benzer bir ayrımı zaman ekseninde yapar, Seviye 0'daki «ben yaratıcı değilim» inancı dersinde bir hükmün dayandığı gözlemlerin ne zaman yapıldığı sorgulanıyordu. Burada zaman farkı, uyum farkının dört bacağından yalnız biridir. Kaynağın sorusu ne zaman sorulmuş olursa olsun, cevabın taşınıp taşınmayacağına o farkın büyüklüğü karar verir.

Mekanizma — uyum farkı

Uyum farkının zaman bacağı kanıt yaşıyla iç içe geçer, bir kaynağın sorusu bugünküyle aynı olsa bile, o soruya geçmişte verilmiş bir cevap artık aynı cevap olmayabilir; koşullar değişmiştir. Kanıt yaşı burada uyum farkının bir bacağı olarak sayılır, ayrı bir kavram değil aynı listenin bir satırıdır. Dört bacaktan biri büyüdüğünde bile cevap sarsılabilir, dördü birden büyüdüğünde cevap artık taşınmaz.

Usta katmanı — aktarılmış cevap ve masa sınırı

Masa başı en ucuz bakıştır ve çoğu araştırma buradan başlamalıdır. Ama masa başının bittiği yer önceden bilinmez, yalnız uyum farkları tek tek yazılıp biriktikçe görünür. Bazen tek bir fark küçüktür ve göz ardı edilebilir, bazen dört fark aynı anda büyür ve orada masa sınırına gelinmiş olur. Kendi kayıtların, eski fişlerin, kendi yazışmaların da birer yazılı kaynaktır. Çoğu zaman sorunla en uyumlu olan da bunlardır, çünkü zaman, yer, grup ve ölçü zaten kendi sorunla aynıdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bu ders boyunca kurulan ayrım tek bir soruya dayanıyor: bu cevap, senin sorunun cevabı mı, yoksa başkasının kendi sorusuna verdiği bir cevap mı? Kaynağın sorusu, bir yazılı kaynağın gerçekte neyi cevapladığını gösterir. Çoğu zaman metnin içinde açıkça yazmaz, başlıktan, örneklemden, tarihten ve ölçülen şeyden okunur. Cevap alınmadan önce bu soru bir cümleyle yazılır ve araştırma sorusuyla yan yana konur. Uyum farkı bu karşılaştırmanın adıdır: zaman, yer, grup ve ölçü tek tek incelenir. Her fark cevabın ne kadar taşınabileceğini biraz daha azaltır. Farklar küçükse cevap taşınır ve hangi farkın kaldığı not edilir. Farklar büyükse cevap bir ipucu olarak kullanılır, doğrudan bir cevap olarak değil. Uyum farkı yazılmadan alınan cevap aktarılmış cevaba döner, doğru bir cümle olarak durur ama kararı başka birinin koşuluna göre verdirir. Masa sınırına gelindiğinde, yani hiçbir kaynak bu yer, bu grup, bu zaman için bakmamışsa, masa başı bir ipucu verir, cevabı bulmak için yerinde bakmak ya da birine sormak gerekir. Bu ders kaynağın güvenilir olup olmadığını sormadı, güvenilir bir kaynak bile başka bir soruya cevap veriyor olabilir, sorulan tek soru sorunun uyumuydu. Kendi kayıtların, eski fişlerin, kendi yazışmaların da birer yazılı kaynaktır ve genellikle sorunla en uyumlu olanı bunlardır, çünkü zaman, yer, grup ve ölçü zaten kendi sorunla aynıdır. Masa başı en ucuz bakıştır ve çoğu araştırma buradan başlamalıdır, ama nereye kadar süreceği önceden bilinmez, yalnız uyum farkları tek tek yazılıp biriktikçe görünür.

Sonraki derse köprü

Bu derste araştırma birkaç kez masa sınırına geldi: hayvan barınağının sahiplenme takvimi, tarım fuarının katılımcı sayımı gibi örneklerde hiçbir yazılı kaynak bu yerin, bu grubun, bu haftanın sorusuna aynı zaman ve aynı koşulda bakmamıştı. Orada araştırma masadan çıkıp doğrudan alana ya da bir görüşmeye geçti, ama bu geçişin kendisi hiç incelenmedi. Yalnız masa başının yetmediği görüldü. Sonraki ders, "Alan gözlemi" başlığıyla tam bu sınırın ötesinden başlıyor: masa başı bir soruyu cevaplayamadığında araştırmacı oraya gidip bizzat bakıyor. Ama yerinde bakmanın kendi hataları olup olmadığı sorusu açık kalıyor. Oraya gidip görülen şey gerçekten bir cevap mıdır, yoksa bakanın zaten görmeyi beklediği şey mi? Yerinde bakmak, masa başının ürettiği hatalardan hangisini düzeltiyor, hangisini başka bir biçimde yeniden üretiyor?