Araştırma sorusu oluşturma

Açılış sahnesi

Bir mahalle yüzme havuzunun işletme ekibi, üyelerden gelen dört şikâyeti aynı anda ele almaya karar verdi. Listede dört «bilmiyoruz» satırı vardı: su sıcaklığı yeterli mi, kurs saatleri çalışanların programına uyuyor mu, giriş ücreti çevredeki havuzlara göre yüksek mi, cankurtaran sayısı yoğun saatlerde yetiyor mu. Ekip dördünü de araştırdı, iki hafta sonunda elde dört rapor vardı ama hiçbir karar alınmamıştı. Yeni katılan bir üye her satır için aynı soruyu sordu: cevap şu çıksa ne yaparız, bu çıksa ne yaparız? Su sıcaklığı ve kurs saatleri sorularında cevap ne çıkarsa çıksın mevcut uygulama değişmeyecekti, cankurtaran sorusunda da bütçe zaten iki kişilik vardiyaya izin vermiyordu. Yalnız giriş ücreti sorusunun cevabı bir kararı gerçekten ayırıyordu: komşu havuzlar daha ucuzsa fiyat düşürülecek, değilse sabit kalacaktı. İki haftalık araştırmanın yalnız bir satırı bir kararı taşıyordu, geri kalan üçü zaten bilinmeden de aynı kalacak kararlardı.

Bu derste ne olacak

Önceki ders, yazılı «bilmiyoruz» diye kalan bir satırın bir araştırma sorusuna nasıl dönüştüğünü ve listeye düşen her bilinmeyenin araştırılmaya değip değmediğini sordu. Bu dersin cevabı şu: bir araştırma sorusu, cevabı bir kararı değiştirecek olan sorudur. «Bilmiyoruz» yazan her satır araştırılmaz; önce sorulur, bu sorunun olası cevapları farklı kararlar doğurur mu? Doğurmuyorsa satır tahmin olarak kalır ve öyle işaretlenip taşınır. Doğuruyorsa soru, cevabının nerede bulunacağını ve ne zaman yeteceğini de söyleyecek biçimde yazılır. Önceki modülün son dersindeki yazılı satır ve kuru onay ayrımı burada da geçerlidir: bir bilinmeyenin yazılı bir cümleyle mi yoksa yalnız bir işaretle mi ele alındığı önemini korur. Bu ders Seviye 2'nin yeni modülünü açıyor: araştırma ve ilham toplama. Modülün sonraki dersleri cevabın nerede arandığını, yazılı kaynakta mı, yerinde bakarak mı yoksa birine sorarak mı bulunduğunu işleyecek; bu derste bulunma yeri yalnız sorunun yanına yazılır, yöntemler anlatılmaz. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — cevap ayrımı

Cevap ayrımı, Seviye 1'in temel yaratıcı süreç modülündeki yön sorusundan burada ayrılır. Yön sorusu keşfi başlatan sorudur, cevabı aranmaz, yalnız nereye bakılacağını gösterir. Araştırma sorusu tersinden yürür: cevabı aranır ve bulunduğunda somut bir karar değişir. İki soru aynı cümleyle başlayabilir, ama biri bakılacak yönü gösterirken öteki bir kararı bekletir; fark cevabın peşinden gidilip gidilmediğinde değil, bir şeyi değiştirip değiştirmeyeceğindedir.

Mekanizma — kalan tahmin

Kalan tahmin, Seviye 0'daki doğuştan yetenek ve geliştirilebilir beceri dersinde geçen kanıt sınırına yakın durur; güvenilir bilginin bittiği yerde tahmin başlar, ama burada sınır bilinçli çizilir ve satırın yanına yazılır. Seviye 1'in merak ve soru sorma modülündeki takip kararı da aynı seçimi başka bir düzeyde yapar, bir merakın peşinden gidilip gidilmeyeceğine karar verilir ve seçilmeyen merak kayıp sayılmaz. Kalan tahmin bunun araştırma listesindeki karşılığıdır. İşaretli bilinmeyenden farkı da nettir: Seviye 1'in etik modülünde işaretli bilinmeyen, ne sorulacak bir kişinin ne de ölçülecek bir kullanımın bulunabildiği durumdur, yöntem orada yalnız bilinmediğini kayda geçirir. Kalan tahmin ise bulunabilir bir bilinmeyendir, yalnız bulunmaya değmediği için tahmin olarak bırakılır.

Usta katmanı — konu sorusu ve bulunma yeri

Konu sorusu, Seviye 1'in merak ve soru sorma modülündeki gösteriş sorusuna benzer ama ondan ayrılır. Gösteriş sorusu etkileyici görünüp hiçbir cevabı denenemeyen bir sorudur, konu sorusu ise sınırı olmayan bir sorudur; her cevap yeni bir cevap çağırır ve araştırma kendiliğinden bitmez. İkisi de bir kararı taşımaz, ama biri denenemediği için, öteki sonu gelmediği için taşımaz. Bitiş ölçütü burada devreye girer; Seviye 0'daki hata yapma ve deneme izni dersinde tanımlanan bu işaret, başlamadan önce ne zaman durulacağını söylüyordu. İyi bir araştırma sorusu aynı işareti taşır, kaç kaynağa bakılacağı ya da kaç gözlemin yeteceği baştan yazılır; yazılmazsa araştırma konu sorusu gibi durmadan uzar. Cevap ayrımı olan her soru da araştırılmaz. Maliyeti kararın değerinden büyükse küçük bir deneme daha ucuza gelebilir; bazı bilinmeyenler de ancak iş yapılırken ortaya çıkar. İş yapılırken öğrenilecek satırlar kalan tahmin değil, işin kendisinin cevaplayacağı bir soru olarak bekler.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bu ders boyunca kurulan ayrım tek bir soruya dayanıyor: bu sorunun cevabı bir kararı değiştirir mi? Cevap ayrımı, iki olası cevabın iki farklı kararı somut biçimde taşıyıp taşımadığıdır; bir soru ne kadar merak uyandırırsa uyandırsın, ayrım yoksa araştırmaya değmez. Ayrım çıkmayan ya da küçük çıkan bilinmeyenler kalan tahmin olarak işaretlenip taşınır, bu sessiz bir varsayım değil bilinçli bir karardır ve daha sonra kimin bu satırı tahmin bıraktığını gösterir. Ayrım çıkan bir bilinmeyen araştırma sorusuna dönüşürken iki şeyi daha yanında taşır. Biri bulunma yeridir, cevabın yazılı kaynakta mı yerinde bakarak mı yoksa birine sorarak mı aranacağı; öteki bir bitiş işaretidir, kaç kaynağın ya da kaç gözlemin yeteceği. Konu sorusu bu ikisinden yoksundur, geniş kalır, hiçbir cevabı bir kararı belirlemez ve kendiliğinden bitmez; iyi bir araştırma sorusu çoğu zaman bir konu sorusunun daraltılmasıyla ortaya çıkar. Yöntemin de bir sınırı var: maliyeti kararın değerini aşan araştırma yerine küçük bir deneme daha ucuza gelebilir, bazı bilinmeyenler de ancak iş yapılırken öğrenilir ve önceden sorulamaz. Dört kavram birlikte çalışır: cevap ayrımı, kalan tahmin, bulunma yeri ve konu sorusu; biri gözden kaçtığında araştırma ya gereksiz yere şişer ya da hiç başlamadan sessizce tahmine döner.

Sonraki derse köprü

Bu derste her araştırma sorusunun yanına bulunma yeri yazıldı ama hiçbiri o yere gidip cevabı fiilen aramadı; yazılı kaynak, yerinde bakma ve birine sorma yalnız adlarıyla anıldı. Bulunma yeri «yazılı kaynak» olarak işaretlenen sorularda bir ayrım kendini gösteriyor. Kaynakta bulunan cevap gerçekten bu sorunun cevabı mıdır, yoksa başka birinin başka bir soruya, başka bir zamanda, başka bir grupla verdiği cevap mıdır? Ve bu iki cevap ne zaman aynı şey sayılabilir, ne zaman ayrılır? Sonraki ders, "Masa başı araştırma" başlığıyla tam bu ayrımdan başlıyor.