Rol değiştirerek fikir üretme

Açılış sahnesi

Bir apartman yönetim toplantısında herkes bir rol seçiyor: biri kapıcı oluyor, biri yeni taşınan bir kiracı, biri de günde iki kez o kapıdan geçen bir kargo dağıtıcısı. On beş dakikada masaya on bir fikir geliyor ve herkes rahat; kimse kendi adını söylemeden konuşuyor, çünkü konuşan kişi değil rol konuşuyor.

Sonra yönetici her fikrin yanına küçük bir soru ekliyor: bunu kim yapar? Kapıcı rolünden çıkan fikrin yanına yöneticinin adı düşüyor, kiracı rolünden çıkanın yanına da. On bir fikrin dokuzunun yanına aynı ad yazılıyor ve o ad, toplantıyı yöneten kişinin kendi adı.

Rol değişmiş görünüyor, fikirler değişmiş görünüyor, ama masadan kalkıp bir şey yapacak kişi hep aynı. Toplantı biterken bir üye şunu soruyor: kapıcının kendi eliyle yapabileceği tek bir fikir bile çıkmadı mı?

Bu derste ne olacak

Önceki derste ters çevrilen şey sorunun kendisiydi ve soran hep aynı kişi kalmıştı. Bu ders soruyu yerinde bırakıyor ve soranın yerini değiştiriyor: bir rol alınıyor, o rolün sorusuyla bakılıyor ve o sorudan bir fikir çıkıyor.

Seviye 1'in gözlem ve algı modülünde bu hamlenin gözlem için bir cevabı zaten kurulmuştu: rol turunda kimsenin kafasının içine girilmiyor, o rolün işinin gerektirdiği soru ödünç alınıyor. Bu ders o cevabı üretime taşıyor ve orada yetmediği yeri açıyor. Gözlemde soru yetiyordu; üretimde fikrin bir de hamlesi var ve o hamle kimin elinden çıkıyor, orası hâlâ açık kalıyor.

Bu derste rolün sorusu kadar elinin de ödünç alınması gerektiğini göreceğiz. Bu ödüncün elle tutulur bir kayda nasıl döküldüğüne bakacağız, sorunun rolden, hamlenin kendi elinden çıktığı durumu ayırt edeceğiz ve rol kartının ne zaman sahte bir kaynağa yaslandığını göreceğiz. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — sorulan soru, ödünç alınmayan el

Rol turu bir sorudan ibaretti: o yerde işi olan birinin sorusunu almak, ne düşündüğünü tahmin etmeden. Gözlemde bu yetiyordu, çünkü gözlemin sonunda bir liste kalıyordu ve listeyi kimin okuyacağı ayrı bir meseleydi. Üretimde liste yetmiyor; fikrin sonunda biri bir şey yapıyor ve o kişi kim, orası da fikrin bir parçası.

Açılıştaki toplantıda eksik olan tam olarak buydu. Kapıcı rolünün sorusu alınmıştı ama kapıcının eli hiç sorulmamıştı: kapıcının hangi saatte kapıda olduğu, hangi anahtara eriştiği, hangi sakinle günde kaç kez konuştuğu. Bu bilgiler olmadan fikir kapıcının sorusundan çıkıyordu ama kapıcının elinden hiç geçmiyordu.

Mekanizma — rol kartı, el kayması, kim uygular sınaması

Rolün elini bulmak tek seferlik bir soru değil, önceden yazılan bir kayıt istiyor; kayıt yoksa el de soru gibi tahminle dolduruluyor.

Kartın üçüncü sütunu, yani kaynak, çoğu zaman atlanıyor ve atlandığı an kart bir tahmin listesine dönüşüyor. Seviye 0'da tanıştığın yerinde bilgi burada kartın en değerli satırını oluşturuyor, çünkü hiçbir raporda görünmeyen ve yalnız o rolün içinde bulunan kişide olan bir bilgi.

El kayması fikri kötü yapmıyor. Kaydığı yerde çıkan fikir çoğu zaman makul ve uygulanabilir; eksik olan şey rolün katkısı, çünkü o fikir rol hiç alınmadan da üretenin kendi dağarcığından çıkabilirdi. Rolün eli sorulduğunda görünen hamleler ise üretenin kendi elinden hiç çıkmayacak türden.

Usta katmanı — karikatür rol, kaynaklı kart, yöntemin sınırı

Yöntemin bir de sınırı var. Rolün sahibine gerçekten ulaşmak mümkünse sormak, kart yazıp tahmin etmekten her zaman daha ucuz; rol değiştirmenin değeri, kimseye o an ulaşılamadığında, rol henüz kurulmamışken ya da o kişi o sırada orada bulunamayacakken ortaya çıkıyor. Rol de bir işin ya da bir konumun adı: kapıcı, veli, gece bekçisi, ilk kez gelen ziyaretçi, depo sorumlusu. Bir insan grubunun adı rolün yerine konduğunda kart baştan karikatür role dönüyor, çünkü bir grubun ortak bir eli yok; eli olan, o grubun içinde belirli bir işi yapan kişi.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Gözlemde rolden ödünç alınan soru yetiyordu. Üretimde fikrin bir de hamlesi var, yani birinin yapacağı bir iş; soru rolden alınıp hamle yine kendi elinden yazılınca fikir rolden gelmemiş olur. Rolün sorusu kadar eli de ödünç alınır ve el de tahmin değil, rolün işinden çıkar.

Rol eli bu ödüncün adı: yetki, araç, erişim, zaman, bulunulan an. Rol kartı bu eli ve soruyu önceden yazılı bir kayda döker ve her satırın kaynağını, gözlem mi, konuşma mı, yerinde bilgi mi olduğunu, ayrı ayrı tutar. Kaynağı yazılamayan satır işaretlenir ve ondan çıkan fikir sınanacak diye ayrılır; işaretlenmemiş bir kart, tahminin kayıt gibi görünmesine izin verir.

El kayması bu sürecin en sık kaçtığı yer. Fikir rolden çıkmış görünür, ama kim uygular sorusunun cevabı hep üretenin kendisiyse soru değişmiş, el değişmemiştir. Karikatür rol ise kartın kendisinde bozulur: rolün bir iki bilinen özelliğine yaslanan kart rolün gerçek elini hiç göstermez ve fikirler yalnız o özelliğe cevap verir.

Yöntemin bir sınırı var. Rolün sahibine gerçekten ulaşmak mümkünse sormak kart yazmaktan her zaman daha ucuzdur; rol değiştirmenin değeri, kimseye ulaşılamadığında, rol henüz kurulmamışken ya da o kişi o sırada orada bulunamayacakken ortaya çıkar. Ve rol bir işin ya da konumun adıdır; bir grubun adı rolün yerine konduğunda kart baştan karikatüre döner, çünkü el bir gruba değil, belirli bir işi yapan kişiye aittir.

Sonraki derse köprü

Bu modülde yöntemler malzemeyi değiştirdi, sonra soruyu, sonra soranı. Sıradaki ders bunların hiçbirine dokunmuyor ve saati değiştiriyor.

Aynı soru, aynı rol, aynı kart kalabilir; değişen yalnız kaç dakikada üretildiği olabilir. Açık kalan soru şu: süre kısalınca değişen şey üretilen fikir sayısı mı, yoksa hangi fikrin yazıya geçmeden elendiği mi? İkisi kulağa benzer geliyor ve muhtemelen aynı şeyi ölçmüyor.