Tersine düşünme

Açılış sahnesi

Bir tamirhanenin ustabaşısı beyaz tahtaya tek soru yazıyor: müşteriyi nasıl kaybederiz. Çırak önce gülüyor, sonra ciddileşiyor ve maddeler art arda geliyor. Randevuyu unut, telefonu açma, parçayı yanlış söküp tekrar tak, faturayı geç ver.

On dakikada tahta doluyor ve herkes rahat; kimse önerisini savunmak zorunda kalmadan konuşuyor, çünkü kimse gerçekten kaybetmeyi önermiyor.

Ustabaşı sonra tahtayı ikiye bölüyor ve her maddenin karşısına düz tarafı yazmaya başlıyor. Maddeler aynı hızla dönüyor: randevuyu unutma, telefonu aç, doğru sök, faturayı geç verme. Dördüncüde duruyor ve bir süre bakıyor; cümle doğru, ama kimin neyi farklı yapacağını söylemiyor. Sonra ilk üçüne geri dönüyor ve onların da aynı türden olduğunu görüyor.

Tahtanın sağ tarafı dolu görünüyor ve dolu tarafın çoğu aynı türden cümlelerle kapanmış. Liste bitmiş, iş henüz başlamamış.

Bu derste ne olacak

Ters soruyu kurmak tek cümlelik bir iş: hedefi alıp nasıl batırılacağını sormak. Bu dersin konusu o soru değil, ters listeyi dolu görüp orada bırakan alışkanlık.

Tahtadaki tamirhane örneğinde olduğu gibi, listenin doluluğu bir başarı gibi görünüyor ve asıl iş orada başlıyor: her maddeyi düz tarafa çevirmek. Bu çevirme iki ayrı şekilde başarısız oluyor. Bazı maddeler yalnız sonuna bir olumsuzluk eki takılarak çevrilmiş sayılıyor ve ortaya bir iş değil bir yasak çıkıyor. Bazı maddeler ise gerçek bir iş çıkarıyor ve o iş, asıl hedefe hiç değmiyor.

Üç şeye bakacağız: bir maddenin gerçekten çevrilip çevrilmediğine, hangi maddelerin çevrilmeye hiç ihtiyacı olmadığına ve doğru çevrilen bir cümlenin hedefe gerçekten bağlanıp bağlanmadığına. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — neden kolay, neden sahte

Ters sorunun listesi kolay gelir; zor olan ve çoğu zaman sahte yapılan iş, listeyi düz tarafa geri çevirmektir. Uzak bir maddeyi cevaba çevirmek zor olduğu için atlanır; batırma maddesini çevirmek kolay olduğu için sahte yapılır, çünkü sonuna bir olumsuzluk eki takmak yeter ve çıkan cümle bir iş değil bir yasak olur.

Bu kolaylığın bir sebebi sosyal. Ters soru rahat cevaplanıyor, çünkü kimse batırma önerisini savunmak zorunda kalmıyor ve bu modülün üçüncü dersindeki öneri varsayımı burada askıya alınmış oluyor. Herkes rahatça konuşuyor, çünkü söylenen şey bir teklif değil bir kötülük ve kötülüğü kimse sahiplenmiyor. Aynı rahatlık, listeyi düz tarafa geri çevirirken kayboluyor; artık kimsenin savunmadığı bir cümle değil, birinin gerçekten yapması gereken bir iş aranıyor.

Seviye 1'in ıraksak düşünme modülündeki cevaba çevirme de benzer bir ikinci adımı anlatmıştı: uzak bir kategoriden gelen madde, taşıdığı mekanizma bulunup asıl soruya çevrilmeden işe yaramıyordu. Buradaki fark, çevirmenin neden atlandığında. Orada uzaklık yüzünden atlanıyordu; burada kolaylık yüzünden sahte yapılıyor.

Mekanizma — süren madde, uzak batırma, batırma yolu

Bir listenin bütün maddeleri aynı çevirmeyi hak etmiyor. Denetim burada başlıyor: her madde önce kendi türüne göre ayrılıyor.

Süren madde çoğu kez şaka gibi yazılıyor. Bir katılımcı "raflara asla bakma" yazarken aslında kendi alışkanlığını anlatıyor ve odadakiler gülüyor; gülme anı geçtiğinde madde ciddiye alınmazsa kayboluyor.

Süren maddeden farkı şurada. Süren madde, birinin bugün yaptığı ve bırakabileceği bir uygulama; batırma yolu aranan madde ise bir sonucu anlatıyor. Müşteri bugün de bekliyor olabilir, ama bekletmek kimsenin bırakabileceği bir iş değil, bir sonuç ve sonuç ancak onu doğuran adımdan değiştirilebiliyor.

Usta katmanı — geri bağdan geçen cümle

Batırma yolundan çıkan düz iş, önceki dersin geri bağ sınamasından geçip geçmediğiyle sınanır: bu iş yapılırsa asıl hedef ne yönde, ne kadar değişir? Ek tersi bu sınamadan hiçbir zaman geçemez, çünkü bir yasağın şu işi görürse diyebileceği bir işi yoktur; yasak yalnız bir şeyin yapılmamasını ister, bir şeyin yapılmasını değil.

Yöntemin durduğu bir yer de burada görülüyor. Bu ders hedefi ters çeviriyor; kursun ya da işin var olma varsayımını tersine çevirmek ayrı bir iş ve bir sonraki modülde, problem bulma ve yeniden çerçeveleme modülünde işleniyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Ters sorunun listesi kolay gelir, çünkü kimse söylediği maddeyi savunmak zorunda kalmıyor. Zor olan iş listeyi düz tarafa çevirmek ve bu iş çoğu zaman sahte yapılıyor, çünkü sonuna bir olumsuzluk eki takmak yetiyor.

Ek tersi bu sahte çevirmenin adı. Bir yasak üretiyor, bir iş üretmiyor ve çoğu zaman hedefin kendisini başka sözcüklerle tekrar ediyor.

Her madde aynı işlemi hak etmiyor. Süren madde bugün zaten olan bir şeyi anlatıyor ve tersine çevrilmeye değil durdurulmaya ihtiyaç duyuyor; uzak batırma kimsenin yapmadığı bir yol olduğu için işaretlenip bırakılıyor; geriye kalan madde ise batırma yoluyla, yani batırmanın gerçekleştiği somut adımla çevriliyor.

Çevrilen her cümle geri bağdan geçip geçmediğiyle sınanıyor. Ek tersi bu sınamadan hiçbir zaman geçemiyor, çünkü bir yasağın şu işi görürse diyebileceği bir işi yok.

Ve yöntemin bir sınırı var: bu ders hedefi ters çeviriyor, o hedefin arkasındaki varsayımı değil. Bilinen bir başarısızlık alanını haritalayıp onarıyor; yeni bir buluş sorusuna az şey veriyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste ters çevrilen şey soruydu; soran hep aynı kişi kaldı. Batırma sorusunu kim sorduysa listeyi de o üretti, düz tarafa da o çevirdi.

Sıradaki ders soruyu yerinde bırakıyor ve soranın yerini değiştiriyor. Ayrım burada: soruyu değiştirmek başka bir şey, soranı değiştirmek başka bir şey ve bu ikisi aynı turda birbirinin yerine geçmiyor.

Açık kalan soru şu: başka birinin yerinden bakmak, o kişinin ne düşündüğünü tahmin etmek mi demek, yoksa o kişinin bildiği ve senin bilmediğin bir şeyle bakmak mı demek? İkisi kulağa benzer geliyor ve muhtemelen aynı işi görmüyor.