Erişilebilir ve kapsayıcı üretim

Açılış sahnesi

İki kişi aynı ay, birbirinden habersiz, birer iş bitiriyor. İkisi de bu modülün dört dersini uygulamış: kaynağını doğru anmış, kalıp yargıyı taşımamış, kültürel işareti sınamış, kimseyi yanlış göstermemiş. İkisinin işinde de kimse zayıf ya da kahraman olarak çizilmiyor; ikisi de işini yapan sıradan biri.

Birincisi işini bitirmeden önce durup kendine bir soru soruyor: bu işi kullanacak kişi elinde ne bulacak, hangi araçla, hangi hızda, hangi ön bilgiyle. Cevapları kısa bir kâğıda yazıyor ve işini o kâğıda göre son kez gözden geçiriyor.

İkincisi aynı özenle, aynı hızda çalışıyor ama böyle bir kâğıt hiç çıkarmıyor. Kendi masasında iş sorunsuz görünüyor, çünkü işi test eden tek kişi kendisi ve kendi koşulları işin içine sessizce yerleşmiş durumda.

Fark bir ay sonra ortaya çıkıyor. İkincinin işini bir başkası açmak istiyor ve iş o kişide çalışmıyor; ne bir hata var ne bir kötü niyet, yalnızca iş o kişinin elindeki koşullarla hiç denenmemiş. Kimse yanlış gösterilmemiş, üretilen şey yine de bazı kişiler için hiç açılmıyor.

Bu derste ne olacak

Önceki dersin son sözü bir eşiği işaret etmişti: orada ölçülen şey işin içinde kimin nasıl gösterildiğiydi ve değiştirme sınaması tasvire uygulanıyordu. Bazı durumlarda sorun tasvirde değil, işin kendisine ulaşılıp ulaşılamadığında. Kimse yanlış gösterilmemiş olabilir ve iş yine de bazı kişiler için hiç açılmıyor olabilir; orada ölçülen şey içerik değil, işin biçimi. Bu ders tam oradan başlıyor.

Sıfırıncı seviyede tanımlanan kapsayıcı üretim bu konuya zaten bir cevap vermişti: erişilebilirliği işin sonunda eklenen bir düzeltme değil, tasarımın en başında bir girdi olarak ele almak. O ders ne zaman düşüneceğini söylüyordu, baştan mı yoksa sonradan mı. Bu ders başka bir soruyu ölçüyor: neyin düşünüldüğü, yani işin çalışması için karşı tarafın sahip olması gereken şeylerin listesi.

Bir iş herkese açık değildir; her iş belirli bir kişi kümesi için çalışır ve o küme yazılmadığında varsayılan olarak işi yapanın kendisi olur. Bu ders bir ahlak öğüdü değil. "Herkesi düşün" ya da "kimseyi dışarıda bırakma" cümleleri burada geçmeyecek, çünkü bunlar bir çizgi çizmiyor, yalnızca bir duygu bildiriyor. Ders, elindeki somut bir işe bakıp ölçülebilir bir sonuç verebilmeyi hedefliyor.

Önce bir işin çalışması için karşı tarafın neye ihtiyaç duyduğunu yazmanın kendisinin ölçülebilir bir adım olduğunu göreceğiz. Sonra bir şartın işin konusundan mı geldiğini yoksa kimsenin karar vermediği bir yerden mi geldiğini ayırmanın somut bir yolunu göreceğiz. Ardından bu liste hiç yazılmadığında işin kimin donanımına göre kapandığını göreceğiz. Sonra bir farkın bir eksiklik değil bir dağılım olduğunu göreceğiz. Son olarak bazı şartların kaldırılamadığı, dürüstlüğün orada bir çözüm değil bir kayıt olduğu durumları göreceğiz.

Bu ders bir sağlık hizmetinin ya da psikolojik desteğin yerine geçmez; anlatılan şey bir giriş şartı ayıklaması. Bu ders hukuki bir görüş ya da telif danışmanlığı değildir; anlatılan şey bir çalışma ayrımı, yasal bir eşik değil.

Aşağıdaki örnekler kurgudur, hiçbir kişi ya da grup gerçek bir vakaya işaret etmiyor; amaç ayrımı elle tutulur kılmak.

Sıfır noktası — yazılmayan liste yok olmaz, görünmez olur

Bir iş her zaman birtakım koşullar altında çalışır. Bir metin okunabilmesi için bir gözü, bir ses dinlenebilmesi için bir kulağı, bir arayüz kullanılabilmesi için belirli bir hızı ve belirli bir ön bilgiyi gerektirir. Bu koşullar hiçbir zaman ortadan kalkmıyor, yalnızca yazılıp yazılmadığına göre görünür ya da görünmez kalıyor.

Bu listenin pratik sonucu şu: yazıldığı anda her madde tartışılabilir hâle geliyor. Bir şart kâğıtta durduğunda biri onu sorgulayabiliyor, değiştirebiliyor ya da kabul edebiliyor; kâğıtta durmadığında sorgulanacak bir şey bile yok, çünkü kimse onun var olduğunu görmüyor.

Mekanizma — taşıyıcı şart mı, kazara şart mı

Bir liste tek başına yeterli değil, çünkü listedeki her madde aynı ağırlıkta değil. Bazı şartlar işin kendi konusundan geliyor, bazıları ise hiç kimsenin karar vermediği, işi yapanın kendi koşullarından sızmış yerlerden geliyor. İkisini ayırmak için bir sınama gerekiyor.

Bu üçlünün pratik sonucu şu: bir şartın taşıyıcı mı kazara mı olduğu tahminle değil, denemeyle bulunuyor. Sınama bir kez uygulandığında karar kalıcı bir kayda dönüşüyor ve bir daha her seferinde yeniden tartışılmıyor.

Usta katmanı — varsayılan küme, dağılım ve dürüst sınır

Liste hiç yazılmadığında işin açık olduğu küme kendiliğinden bir yere yerleşiyor ve bu küme genellikle işi yapanın kendi donanımı oluyor. Bunu kimse seçmiyor; liste boş kaldığı için küme kendiliğinden daralıyor.

Bunun pratik sonucu şu: varsayılan kümeyi görmek işi küçültmüyor, yalnızca kimin için çalıştığını görünür kılıyor. Bir kişi kendi varsayılan kümesini yazdığı anda o küme artık sessizce büyüyen ya da daralan bir şey olmaktan çıkıp üzerinde konuşulabilen bir sınır oluyor.

İşin bir kişide çalışmaması, o kişi hakkında bir bilgi değil; işin giriş şartları hakkında bir bilgi. Üçüncü modülde tanımlanan duyu dağarcığı bu ayrımı zaten kurmuştu: kullanılabilen duyu sayısı kişiden kişiye değişir ve bu bir eksiklik sıralaması değil, bir dağılım.

Bazı şartlar kaldırılamıyor; iş o şart olmadan kendi işini görmüyor. Bu modülün ilk dersinde tanımlanan sınırda kalan parça ve üçüncü dersinde tanımlanan işaretli bilinmeyen bu dürüstlüğün önceki örnekleri: yöntem bazen bir cevap üretmiyor, yalnızca bir sınırı kayda geçiriyor. Bir taşıyıcı şart yazıldığında da benzer bir şey oluyor; şart çözülmüyor ama işin kimin için çalıştığı artık açıkça yazılmış oluyor.

Yöntemin iki ters yönde de bozulabileceğini görmek gerekiyor, çünkü aynı hata öbür uçta da yapılıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir iş herkese açık değildir; her iş belirli bir kişi kümesi için çalışır ve o küme yazılmadığında varsayılan olarak işi yapanın kendi koşullarına eşitlenir. Kapsayıcı üretim bu şartların ne zaman düşünüleceğini söylüyordu, baştan mı sonradan mı; bu ders neyin düşünüldüğünü, yani şartların kendisini ölçüyor.

Giriş şartı listesi bir işin çalışması için karşı tarafın sahip olması gereken şeylerin tek tek yazılmış hâli. Liste yazıldığı anda her madde tartışılabilir hâle geliyor; yazılmadığında ortadan kalkmıyor, yalnızca görünmez kalıyor.

Kaldırma sınaması bir şartı geçici olarak kaldırıp işin hâlâ kendi işini görüp görmediğine bakıyor. İş hâlâ görüyorsa şart kazara, görmüyorsa taşıyıcı; ayrım tahminle değil denemeyle bulunuyor.

Varsayılan küme bir tercih değil bir sonuç. Liste boş kaldığında küme kendiliğinden işi yapanın kendi donanımına daralıyor ve bunu kimse seçmiyor.

Bir farkın fark edilmesi bir erdem değil, bir dağılım bilgisi. Bir işin bir kişide çalışmaması o kişi hakkında değil, işin giriş şartları hakkında bir şey söylüyor.

Bazı taşıyıcı şartlar kaldırılamıyor. Ders bunu çözmüyor, yazıyor; hangi şartın taşıyıcı olduğu yazıldığında işin kimin için çalıştığı da yazılmış oluyor ve bu, hiç yazmamaktan farklı bir durum.

Sonraki derse köprü

Bu derste ölçülen şey işin kime açıldığıydı. Karşı tarafta bir okuyan, bir kullanan, bir dinleyen vardı ve giriş şartları o kişi üzerinden sayılıyordu.

Bazı durumlarda işin bir etkisi var ve o etkinin karşı tarafında hiç kimse durmuyor, en azından şimdilik. Malzeme, enerji, atık ve zamanla yayılan sonuçlar hiçbir okuyanın listesine girmiyor, çünkü orada sayılacak şey bir kişi değil. Sıradaki ders, Çevresel etkileri düşünme, tam oradan başlıyor ve orada sayılan şey artık kişi değil, işin bıraktığı iz.