Motivasyon dalgalanmaları

Açılış sahnesi

İki kişi bugün masaya oturmadı ve ikisi de aynı cümleyi kurdu: bugün istek yok.

Birincisinin ortada bir planı yok. İşin nereden başlayacağı belli değil, hangi parçanın ne düzeyde biteceği yazılı değil ve oturmamak için epeyce sebep var.

İkincisi önceki dersi çalışmış. Elinde bir dağıtım kâğıdı var; parçalar yazılı, her parçanın yanında bir düzey duruyor ve belirleyici parça işaretlenmiş durumda.

Ve o da oturmadı.

Demek ki ikinci kişinin sorunu plan değil. Plan hazır ve yine de bir şey eksik.

Şimdi ikinci kişinin son üç haftasına bakalım, çünkü tek bir gün hiçbir şey söylemiyor.

Üç hafta önce de aynı cümleyi kurmuştu. O gün masayı toplamak, dosyayı bulmak ve nerede kaldığını hatırlamak kırk dakika sürecekti.

Geçen hafta yine aynı cümleyi kurmuştu. O hafta farklı bir şey vardı: altı haftadır kendi işinden hiçbir şeyin işe yaradığını görmemişti.

Bugünkü sebep ise ikisinden de farklı. İşin kendisi değişti ve artık ne için yapıldığı belirsiz.

Bu ders motivasyonu artırmayı öğretmiyor. Tek kelimenin altındakileri ayırıyor.

Bu derste ne olacak

İkinci modülde duygu etiketini öğrenmiştin: bir hâle verilen ad, hiçbir adres vermiyordu. Orada çare o hâlin hangi adımı kolaylaştırdığını sormaktı ve ters sıra da oradan çıkmıştı.

Bu ders bir gün değil, birkaç hafta bakıyor. Tek bir günün hâli değil, günlerin arasındaki örüntü konuşuyor.

Önce dalgalanmanın dönemine bakacağız. Günden güne değişen bir şeyle aylarla değişen bir şey aynı adı taşıyor ve dönem yazıldığında hangisinin konuştuğu belli oluyor.

Sonra üç ayrı kalemi açacağız. Bir işe girmenin maliyeti, en son ne zaman bir sonuç görüldüğü ve işin kişiye ne getirdiği; üçü ayrı ayrı ölçülüyor ve üçü ayrı dönemlerde dalgalanıyor.

Ardından yanlış kaleme yapılan müdahaleye bakacağız, çünkü en sık yapılan hata bu.

Son olarak planın hangi güne göre yazıldığını soracağız.

Bu ders bir sağlık hizmetinin ya da psikolojik desteğin yerine geçmez. Burada anlatılan şey bir çalışma örüntüsünün okunması; uzun süren, gündelik hayatın tamamını etkileyen ve işten bağımsız devam eden bir isteksizlik hâli bu dersin konusu değil, bir uzmanın konusu.

Aşağıdaki örnekler kurgudur; amaç ayrımı elle tutulur kılmak.

Sıfır noktası — tek kelimenin altı

Motivasyon kelimesi bir açıklama gibi duruyor ve bir açıklama değil. Bir sonucu tekrar ediyor: bugün olmadı, çünkü olmasını sağlayan şey yoktu.

Demek ki ilk soru neden değil. İlk soru ne sıklıkla.

Mekanizma — önce dönem

Pratik sonucu şu: dönem bir teşhis aracı ve tek başına çalışıyor. Günden güne değişen bir düşüşün sebebi aylarla ölçülen bir şey olamaz; iki gün üst üste değişen bir şeyin sebebi de aylar önce alınmış bir karar değil. Dönemi yazmak, aday sebeplerin çoğunu daha bakmadan eliyor.

Üç kalem ve üç ayrı dönem

Pratik sonucu şu: giriş maliyeti ölçülebiliyor ve düşürülebiliyor. Önceki dersteki bitirme maliyeti işin sonundaki faturaydı; bu, işin başındaki fatura ve ikisi birbirinden bağımsız. Yüksek giriş maliyeti olan bir işe, iyi bir günde bile geç oturuluyor.

Pratik sonucu şu: bu ölçü bir tarihe bağlanıyor ve bağlandığı anda bir his olmaktan çıkıyor. Son görülen sonucun üstünden altı hafta geçmişse düşüş bir açıklama buluyor ve çare de belli oluyor; sonuç görülebilecek küçük bir iş öne alınıyor.

Pratik sonucu şu: soru yasak değil, zamanı belli. Bir kişinin bir işi gerçekten bırakması gerekebilir ve bu geçerli bir sonuç; ama o kararın verildiği an, girişin kırk dakika sürdüğü ya da altı haftadır sonuç görülmediği bir an olmamalı. Karar, iki kalem düzeltildikten sonra hâlâ ayakta duruyorsa güvenilir.

Usta katmanı — plan hangi güne göre yazıldı

Pratik sonucu şu: dalgalanma planın düşmanı değil, girdisi. Plan ortalama güne göre yazıldığında dalgalanmanın genliği azalmıyor ama okunması değişiyor; düşük günler artık başarısız gün olmuyor, planın zaten hesaba kattığı gün oluyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Motivasyon tek kelime ve altında ayrı dönemlerde dalgalanan en az üç şey var.

İlk soru neden değil, ne sıklıkla; dönem aday sebeplerin çoğunu daha bakmadan eliyor.

Giriş maliyeti günlük dalgalanıyor ve ölçülüp düşürülebiliyor.

Son görülen sonuç haftalarla ölçülüyor ve bir tarihe bağlandığında his olmaktan çıkıyor.

Bağ sorusu aylarla ölçülüyor ve düşüşün ortasında sorulduğunda cevabı o günün hâlinden geliyor.

Sıra kısa dönemden uzun döneme; kısa dönemdeki bir sorun uzun dönemdeki soruyu sahte biçimde tetikliyor.

Plan zirve gününe göre yazıldığında kalan bütün günler başarısız okunuyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste üç kalemden ikisi ölçülebilir çıktı. Giriş maliyeti dakikayla, son görülen sonuç tarihle.

Şimdi ikincisinin üstünde biraz daha duralım, çünkü orada söylenmemiş bir şey kaldı. "Altı haftadır hiçbir şey işe yaramadı" cümlesi iki farklı durumu birden anlatabiliyor.

Birincisinde gerçekten bir sonuç gelmedi; iş ilerlemedi ve ortada gösterilecek bir şey yok.

İkincisinde sonuçlar geldi ve görülmedi. İlerleme oldu, kayda geçmedi ve bir hafta sonra hatırlanmadığı için hiç olmamış sayıldı.

Sıradaki ders küçük ilerlemeyi fark etmeyi işliyor ve şunu soruyor: bir ilerlemenin görülebilir olması neye bağlı, yani hangi ilerleme kendiliğinden fark ediliyor ve hangisi ancak bir kayıtla var olabiliyor. Çünkü bu derste gördüğün gibi, ölçülemeyen bir şey bir süre sonra yaşanmamış sayılıyor.