Yargıyı erteleme

Açılış sahnesi

Bir kişi yirmi dakikalık bir fikir turu yapıyor. Turun kuralını biliyor: bu turda değerlendirme yok, sonra bakılacak. Söz de veriyor kendine, bu sefer gerçekten erteleyecek.

Yirmi dakika bitiyor. Kâğıtta altı fikir var.

Altı fikir kötü bir sayı değil. Asıl mesele şu: kişi o yirmi dakika boyunca altı kere fikir üretmedi. En az on yedi kere üretti. Diğer on biri kâğıda hiç gelmedi — bir tanesi "bu zaten var" diye, bir tanesi "bunu nasıl yaparız ki" diye, üç tanesi hiçbir gerekçe olmadan, daha başlarken.

Kişi erteleme sözünü tutmadığını düşünmüyor. Tuttuğunu sanıyor, çünkü bir kere bile "bu fikir kötü" cümlesini kurmadı. Yargı o cümleyi kurmadan çalıştı.

Bu derste ne olacak

Sıfırıncı seviyede iç eleştirmeni ele almıştık. Orada sorunun sesin haklı olup olmaması değil ne zaman konuştuğu olduğunu görmüş, üretimi ve değerlendirmeyi ayrı oturumlara koymayı öğrenmiştik. Randevu vermek işe yarıyordu, bastırmak yaramıyordu.

Bu ders o dersin bittiği yerden başlıyor. Diyelim ki randevuyu verdin, ayrı oturumu kurdun ve üretim turuna oturdun. Yargı bu sözü duymuş olmuyor. Susmuyor, kılık değiştiriyor. Ve öldürdüğü fikirlerin hiçbir kaydı olmadığı için, turun sonunda elinde yalnızca hayatta kalanlar oluyor; kaybettiklerini göremiyorsun.

Bu derste üç şeye bakacağız: yargının neden hep önde bitirdiğine, ertelendikten sonra hangi kılıklarda geri geldiğine ve görünmeyen bir şeyi nasıl sayabileceğine. Bu modül boyunca çok fikir üretmeyi ele alacağız; ama fikir sayısına bakmadan önce üretilip kaybedilenleri görmek gerekiyor, çünkü sayının düşük çıkmasının en yaygın sebebi üretememek değil.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — hız ve kayıt

Bunun pratik sonucu, üretim turlarındaki asıl sorunun bir irade sorunu olmaması. Kendine ne kadar söz verirsen ver, iki iş aynı anda koşarken kısa olan önce bitiyor. Bu yüzden "değerlendirmemeye çalışmak" işe yaramıyor; çalışmak bir çaba ve çaba hızlı olanı yavaşlatmıyor. İşe yarayan şey ya reddi kayda geçirmek ya da onu yavaşlatmak — ikisini de bu derste göreceğiz. Ama önce şunu kabul etmek gerekiyor: yargı senden hızlı ve bu değişmeyecek.

Bunun pratik sonucu, üretim turunun kendi kendini değerlendirememesi. Turun sonunda kâğıda bakıp "bugün altı fikir çıktı" diyorsun ve bu cümle doğru görünüyor. Oysa kâğıt yalnızca hayatta kalanları gösteriyor. Ölenlerin sayısını bilmediğin için turun verimini de bilmiyorsun ve verimi artırmak istediğinde yanlış yere dokunuyorsun: daha çok üretmeye çalışıyorsun, oysa üretilenin çoğu zaten üretilmişti.

Mekanizma — yargının kılıkları

Bunun pratik sonucu, erteleme sözünü tuttuğunu sanmanın kolay olması. "Bu fikir kötü" cümlesi kurulmadığı sürece kişi kendini kurallara uymuş sayıyor. Oysa kılıklar aynı işi yapıyor: fikri tamamlanmadan durduruyorlar. Bu yüzden erteleme turunun ölçütü "kötü dedim mi" değil, "fikir tamamlandı mı" olmalı. Tamamlanmadan duran her fikir, hangi kılıkta durdurulduğuna bakılmaksızın ayıklanmıştır.

Bunun pratik sonucu, sayılamayan bir şeyin dolaylı olarak ölçülebilir hâle gelmesi. Kayıp fikirleri geri getiremezsin, ama kaç tane olduklarını bilmek turun teşhisini tamamen değiştiriyor. Altı fikir ve iki duraklama, üretimin dar olduğunu söylüyor. Altı fikir ve on bir duraklama, üretimin geniş ama kapının dar olduğunu söylüyor. İki durum aynı sayıyla bitiyor ve tamamen farklı iki şey yapman gerekiyor.

Usta katmanı — ertelemenin sınırı

Bunun pratik sonucu, erteleme turunun bir ikizi olmadan çalışmaması. Sıfırıncı seviyede randevunun tutulması eleştirmen için şarttı; burada iş için şart. Kırk fikir üretip hiçbirine bakmayan biri, altı fikir üretip birini seçen birinden daha geride duruyor, çünkü elinde seçilmemiş kırk fikir var ve hepsi eşit ağırlıkta duruyor. Erteleme, yargıyı yok etmek değil; onu kendi sırasına koymak.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bu ders bir sayıyla başladı: altı fikir. O sayı yanlış değildi ama eksikti, çünkü turun asıl hikâyesi kâğıtta olmayan on birdeydi. Üretim turunun verimini yalnızca hayatta kalanlara bakarak ölçemezsin.

Yargı senden hızlı ve bu değişmeyecek. Bir fikri kurmak inşa, reddetmek eşleşme; kısa olan her seferinde önce bitiyor. Bu yüzden "değerlendirmemeye çalışmak" bir çözüm değil. Çözüm ya reddi kayda geçirmek ya da onu üretimle aynı hıza indirmek — reddi tam bir cümleye çevirmek zorunda kalmak, çoğu reddin aslında ret olmadığını da gösteriyor.

Erteleme sözü verdikten sonra yargı susmuyor, kılık değiştiriyor. Soru gibi geliyor, düzeltme gibi geliyor, konu değiştirme gibi geliyor ve çoğu zaman hiç gelmiyor görünüyor. Bu yüzden turun ölçütü "kötü dedim mi" değil, "fikir tamamlandı mı" olmalı. Ve sessiz olanı yakalamanın tek yolu fikri değil, boşluğu işaretlemek: iki saniyelik bir çizgi, kaybettiğin şeyi sayılabilir hâle getiriyor.

Son olarak sınırı unutma. Ertelenen yargının bir randevusu olmak zorunda. Kırk fikir üretip hiçbirine bakmayan biri ilerlemiyor, yalnızca kararı erteliyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste turun kapısına baktık: üretilen ama dışarı çıkamayan fikirlere. Kapıyı açtığında ilk çıkan şey sayı oluyor ve sıradaki ders tam olarak onu ele alıyor.

Sıradaki ders fikir akıcılığını işliyor. Orada soru şu olacak: çok fikir üretmek gerçekten bir beceri mi, yoksa akıcılık yalnızca kapının açık olmasının sonucu mu. Bu dersin bulgusu oraya doğrudan bağlanıyor, çünkü akıcılığı ölçerken elindeki sayı her zaman iki şeyin bileşkesi: ne kadar ürettiğin ve ne kadarının geçebildiği. İkisi ayrılmadan akıcılık ölçülemiyor. Orada ayrıca akıcılığın kendi tuzağını göreceksin — sayının yükselmesi her zaman iyi bir haber değil ve nedenini turun sonunda değil, turun içinde görmek gerekiyor.