Öz değerlendirme

Açılış sahnesi

Bir kişi altı laboratuvarın sayfalarını kapatıyor ve arkalarına tek bir satır yazıyor: en çok dördüncüsü işime yaradı.

Cümle dürüst. O gün gerçekten öyle hissetmişti ve yazarken hiçbir şeyi abartmadı.

On gün sonra yeni bir iş geliyor; birbirine uzak iki alandan gelen iki fikri birleştirmesi gerekiyor.

Satırı açıyor ve okuyor. Cümle ona dördüncü laboratuvarı sevdiğini söylüyor, o laboratuvarda ne yaptığını söylemiyor.

Sayfayı geri çeviriyor. Dördüncü laboratuvarın kâğıdında bir destek listesi duruyor ve listenin altında tek satır var: üç koşuldan ikisi hedef alanda yoktu, yalnız birini kurdu ve ikincisini kurmadan bıraktı.

Bu satır elinde iş görüyor. Bugünkü işte de aynı listeyi açabilir, aynı yerde durabilir ve aynı kararı bilerek verebilir.

İki yazı da aynı elden çıktı ve aynı altı laboratuvarı anlatıyor. İkinci yazının altında yapılmış bir iş duruyor; birincinin altında hiçbir şey yok.

Yedinci laboratuvarın işi, altı sayfadan ikinci türden yazılar çıkarmak.

Bu derste ne olacak

Bu dersin girdisi bugün üretilmiyor; altı laboratuvarın kâğıtlarında zaten duruyor ve okunacak şey onlar. Hiç kâğıt tutmadıysan okuma boş çıkmıyor; altı sonucun altısı da değerlendirilemez diye işaretleniyor ve dersin çıktısı yine de yazılıyor.

Okuma tek bir soruyla yapılıyor ve o soru her sayfada aynı kalıyor: bir laboratuvardan dışarı taşıdığın sonucun, o sayfada onu üreten bir adım var mı?

Adımı bulmak bir okuma gerektiriyor ve altı laboratuvarın her biri kendi adımını başka bir yerde bıraktı; önce o yerleri göstereceğiz. Sonra adımın bulunamadığı sayfalara geleceğiz, çünkü orada iki ayrı durum var ve kâğıt ikisini aynı gösteriyor.

En sonda bu okumanın çıktısını yazacağız. Çıkan şey bir not, bir sıralama ya da kendin hakkında bir cümle değil.

Sıfırıncı seviyenin kapanış laboratuvarında dört çıktı birlikte okunmuştu ve orada aranan şey nerede durduğun, durduktan sonra neye geçtiğindi. Bu ders o okumayı yeniden kurmuyor ve oradaki örüntü eşiğini olduğu gibi kullanıyor. Değişen şey malzeme: bu altı laboratuvarda yalnız üretmedin, seçtin, eledin ve vazgeçtin. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — sonucun altındaki iş

Altı laboratuvardan dışarı taşıdığın şeyler birbirine benzemiyor. Bir kök sayısı, bir yeniden tanım, bir eleme listesi, bir cevap. Ortak yanları şu: hepsi bir sonuç ve sonucun kendisi değerlendirilemiyor.

Değerlendirilebilen şey onu üreten iştir, çünkü bir sonraki işte tekrar edebileceğin ya da bilerek bırakabileceğin tek şey odur.

Dokuzuncu modülde başkasının tepkisi için tercih eleştirisi tanımlanmıştı ve oradaki ayrım burada da geçerli. Kendi hükmün de bir talimat taşımıyor; tek farkı, söyleyenin sen olman ve bu yüzden daha ikna edici görünmesi.

Mekanizma — altı sayfada adımı aramak

Adım aranırken sayfanın tamamı okunmuyor. Her laboratuvar kendi adımını belli bir yere bıraktı ve aranacak yer önceden belli.

Birinci laboratuvarda adım dönüştürme sorusunun üç parçasıdır, ikincide kök defterinin ikinci sütunu, üçüncüde ret cümlesi, dördüncüde destek listesi, beşincide tek bir adayda yapılan kontrol ve altıncıda ikinci malzemeyle yapılan deneme. Altısı da yazılmadan yapılamayan işlerdi.

Kâğıtta o iz varsa sonucun yanına bir cümle yazılabiliyor: bu sonuç şu adımdan çıktı ve aynı adımı yine kurardım ya da bu kez başka türlü kurardım.

Bu son durumun bir adı olması gerekiyor, çünkü sayfada bir sonuç duruyor ve okuyan kişi elinde bir şey olduğunu sanıyor.

Ölçüt burada bir şey eliyor ve neyi elediği somut. «Üçüncü laboratuvarda problemi yeniden tanımladım» cümlesi bir sonuç gibi duruyor, hatta bir beceri iddiası gibi duruyor; ret cümlesi yazılı değilse eleniyor.

Ölçütün kendi yanlış pozitifi de burada. Aynı kişi ret cümlesini yazmış ve başka bir laboratuvarın kâğıdının kenarına yazmış olabilir; adım gerçekten var, aranan yerde değil. Bu yüzden eleme, sayfalar toplanmadan ve kenarlara bakılmadan yapılmıyor.

Usta katmanı — atlama yeri ve okumanın sınırı

Altı sayfa okunduğunda elde iki liste oluyor. Birinde adımı duran sonuçlar var, ötekinde adımsız sonuçlar. İkinci listeye tek tek bakmak yeterli değil; asıl soru onların bir arada durup durmadığı.

Ortak özellik aranırken kendi sayfalarına bakılır, genel bir kurala değil. Bir kişide atlanan adımlar geri dönmeyi gerektirenler olabilir, bir başkasında sayı yazmayı gerektirenler.

Okumanın çıktısı burada belli oluyor ve tek bir şey.

Çıkan şeyin küçük olması bir kusur değil. Altı sayfadan tek bir yazım kararı çıkıyorsa bir sonraki okuma o kararın tutup tutmadığını ölçebiliyor; on karar çıkarsa hiçbiri ölçülemiyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir sonuç tek başına değerlendirilemez. Değerlendirilebilen şey üretici adımdır, çünkü bir sonraki işte tekrar edilebilecek ya da bilerek bırakılabilecek tek şey odur.

Hüküm cümlesi doğru olabilir ve yine de işe yaramaz. İşin iyi ya da kötü olduğunu bildirir, onu o hâle getiren adımı adlandırmaz; altı tane yazmak tek bir adımın yerini tutmaz.

Adım aranırken sayfanın tamamı okunmaz. Altı laboratuvarın her biri kendi adımını belli bir yere bıraktı ve aranacak yer önceden bellidir; dönüştürme sorusunun üç parçası, kök defterinin ikinci sütunu, ret cümlesi, destek listesi, bir adayda yapılan kontrol ve ikinci malzemeyle yapılan deneme.

Adımı bulunamayan sonuç yanlış değil okunamazdır. Kâğıdın sessizliği, adımın yapılmadığını da yapılıp yazılmadığını da örter; okuma bu ikisini ayırmaya kalkmaz ve yalnız ikisinin de bugün elde olmadığını yazar.

Adımsız sonuçlar bir arada durabilir ve durmayabilir. Ortak bir özellik üç ve üstünde tekrar ediyorsa atlama yerin odur; iki tekrar işaretlenir ve bekletilir, ortaklık yoksa okuma altı ayrı notla biter ve bu bir eksiklik değildir.

Okumanın çıktısı eski sayfaları düzeltmek değil, bir sonraki sayfada neyin yazılacağına karar vermektir. Tek bir karar sınanabilir; on karar sınanamaz.

Sonraki derse köprü

Bu okumadan sonra elinde altı laboratuvarın kâğıtları ve üstlerine düşmüş birkaç satır var. Hepsi dağınık duruyor ve şu an yalnız senin okuyabileceğin hâlde.

Sıradaki iş bu yığından ne saklanacağına karar vermek. Saklamak kopyalamak değil; bir şeyin saklanabilir olması için hangi hâlde durduğu ve altı ay sonra ne olarak bulunacağı belirlenmiş olmalı.

Orada iki ayrı soru karşına çıkacak. Biri neyin içeri gireceği, öteki içeri girenin hangi biçimde duracağı. İkisi birbirine benziyor ve aynı cevabı vermiyor; bir çalışmayı saklamak ile onu sonradan bulunur kılmak ayrı işler.

Bugünkü okumanın çıktısı orada bir girdi olacak. Adımı duran sonuçlar ile adımsız sonuçlar aynı biçimde saklanmıyor ve hangisinin ne kadar yer tutacağı, bu altı sayfayı okumuş olmanla belli.