Öğretme ve mentorluk

Açılış sahnesi

Şirketin en deneyimli yapım amiri emekliye ayrılıyor. Veda yemeğinde herkes aynı cümleyi kuruyor: onsuz ne yapacağız?

Soru bir nezaket cümlesi gibi duruyor ama aslında bir teşhis.

Yirmi yıl boyunca hangi lokasyon sahibinin sözünde durduğunu, hangi ekipman evinin son dakikada nasıl ikna edildiğini, hangi yönetmenin kötü haberi sabah değil öğleden sonra duymayı tercih ettiğini o biliyordu. Bunların hiçbiri bir belgede yazmıyor.

Bir yıl önce yanına genç bir yardımcı verilmişti. Yardımcı her gün onunla çalıştı, her toplantıya girdi, her telefonu duydu.

Ama ona hiç sorulmadı: bu kararı neden böyle verdin? Yapım amiri de hiç anlatmadı, çünkü neden öyle yaptığını kendisi de tam olarak bilmiyordu. Sadece biliyordu.

Şimdi yardımcı masaya oturuyor ve ilk kriz geliyor. Aynı telefonları açıyor, aynı cümleleri kuruyor. Sonuç aynı çıkmıyor.

Bir yıl yan yana çalışmak, bilginin aktarıldığı anlamına gelmiyordu. Bilgi aktarılmadı, çünkü hiç kimse onu aktarılabilir bir biçime sokmadı.

Bu ders o biçimi kurmayı öğretiyor. Çünkü bir yapım şirketinin gerçek sermayesi, kasasındaki paradan çok, insanların kafasındaki bu görünmez bilgide duruyor.

Bu derste ne olacak

Önce örtük bilgiyi, yani sahibinin bile adlandıramadığı ustalığı tanıyacağız ve onun neden kendiliğinden aktarılmadığını göreceğiz.

Sonra bu bilgiyi açık bir modele, başkasının kullanabileceği bir kurala ya da listeye çevirmenin yolunu kuracağız.

Ardından bir insanı adım adım yetiştiren öğrenme merdivenine ve gözleme dayalı geri bildirime bakacağız.

Film hikâyeleri ve iki belgesel üzerinden bilginin nasıl aktarıldığını, nerede takıldığını ve nerede tek bir kişide kalıp kaybolduğunu okuyacağız.

Son olarak öğrenmenin gerçekten olup olmadığını sınayan geri anlatma sınavına ve bilginin tek kişide toplanmasının şirkete getirdiği riske geleceğiz.

Dersin sonunda bir konuyu başkasına öğretip öğretemediğini ölçen bir sınav kurmuş olacaksın.

Sıfır noktası

Bu konuya daha önce dört yakın ders değindi ve hiçbiri tam bu soruyu sormadı.

Proje sonrası öğrenmede bir şirketin projelerden öğrendiklerini biriktirdiği bilgi bankasını kurmuştuk. O ders bilginin belge tarafıydı: şablonlar, kontrol listeleri, kök neden kayıtları.

Ekip kurma dersinde işe yeni başlayan birine ilk gün verilen karşılama paketini görmüştük. O ders işe alımın tarafıydı.

Yapımcı dramaturjisinde bir metne not vermenin düzeylerini ve turlarını kurmuştuk. O ders geri bildirimin metne verilen hâliydi.

Liderlik dersinde ise beklenti çizelgesini ve devir kapsamını işlemiştik. O ders süren bir ilişkinin günlük dengesiydi.

Bu ders bir insanı yetiştirmeyi soruyor. Bir belge okunabilir ama ustalık okunarak öğrenilmiyor. Bir karşılama paketi ilk günü kolaylaştırıyor ama ilk yılı taşımıyor.

Dört ders de önemli bir parçayı kurdu, ama dördü de öğrenen kişinin kafasında ne olup bittiğini sormadı. Bilgi bankası dolu olabilir, karşılama paketi eksiksiz olabilir, notlar doğru verilmiş olabilir; öğrenci yine de işi yapamıyor olabilir. Eksik olan parça, bilginin bir insandan ötekine gerçekten geçip geçmediğini sınayan bir süreç.

Burada zorluk, en değerli bilginin çoğu zaman yazıya en zor dökülen bilgi olması. Deneyimli bir yapımcı neyi, neden yaptığını anlatmakta zorlanıyor, çünkü o bilgi bir kural olarak değil bir alışkanlık olarak yaşıyor. Bir bisiklet sürücüsüne dengede nasıl kaldığını sormak gibi: cevap veremiyor ama düşmüyor.

İkinci zorluk zaman. Yetiştirmek, işi kendin yapmaktan her zaman daha yavaş. Yoğun bir haftada deneyimli yapımcı işi kendisi bitiriyor ve öğretme fırsatı bir kez daha kaçıyor. Bu küçük tercihler yıllar içinde birikiyor ve bir gün bilgi yoğunlaşması olarak geri dönüyor.

Önceki derste tutmaya başladığın karar günlüğü bu yüzden bir ham madde. Kendi kararlarını yazıya dökmek, başkasına öğretmenin ilk adımıydı; bu ders ikinci adımı atıyor.

Dersin zemini bu: bir yapımcının bıraktığı en kalıcı iz, yaptığı işler değil, onu yapabilecek hâle getirdiği insanlardır.

Mekanizma

Öğretme altı parçadan kuruluyor.

Birinci parça: neyin aktarılmadığını görmek.

Bir yapım amirinin "bu mekân olmaz" demesi birkaç saniye sürüyor. Arkasında ise ulaşım, güneşin açısı, komşuların tepkisi ve jeneratörün nereye konacağı gibi onlarca ayrı hesap var.

Bu hesaplar görünmediği için öğrenci yalnız sonucu görüyor. Sonucu ezberleyen ise yeni bir mekânda aynı hesabı yapamıyor.

Örtük bilginin bir başka işareti de, sahibinin onu kural gibi değil istisna gibi anlatması. "Genelde böyle yapılır ama bu durumda farklı" cümlesi, arkasında adlandırılmamış bir ölçütün durduğunu gösteriyor.

İkinci parça: örtük olanı adlandırmak.

Açık model kurmanın en işe yarar yolu, deneyimli kişiye bir karar anında "şu an neye bakıyorsun?" diye sormak. Cevaplar önce dağınık geliyor, sonra tekrar eden soruların bir listesi ortaya çıkıyor.

"Bu mekân olmaz" cümlesi böylece beş soruya açılıyor. Öğrenci artık bir cevabı değil, cevaba götüren soruları öğreniyor.

Açık modelin bir sınırı da var. Hiçbir liste ustalığın bütününü taşımıyor; liste yalnız öğrencinin nereye bakacağını gösteriyor. Neyi göreceğini ise zamanla kendi deneyimi öğretiyor.

Üçüncü parça: sorumluluğu basamak basamak vermek.

Bu merdivenin liderlik dersindeki devir kapsamından farkı amacında. Devir kapsamı işin kime ait olduğunu tanımlıyordu; öğrenme merdiveni işi alacak kişinin ona nasıl hazırlanacağını tanımlıyor.

Basamak atlamak en sık yapılan hata. Yoğun bir dönemde öğrenci izleme basamağından doğrudan tek başına yapma basamağına itiliyor ve ilk hata büyük bir hata oluyor. Öteki uçtaki hata da var: öğrenciyi hazır olduğu hâlde alt basamakta tutmak. Bu da öğrencinin sıkılmasına ve şirketten ayrılmasına yol açıyor.

Dördüncü parça: kişiye değil davranışa bakmak.

"Dikkatsizsin" bir yargı ve öğrenciye yapabileceği hiçbir şey söylemiyor. "Dün çağrı listesini akşam dokuzda gönderdin, üç kişi sabah geç kaldı" ise bir gözlem ve değiştirilebilir bir şeyi gösteriyor.

Geri bildirimin zamanı da içeriği kadar önemli. Olaydan hemen sonra, kısa ve yalnız verilen bir not, haftalar sonra toplantıda verilen uzun bir değerlendirmeden daha çok iş görüyor.

Beşinci parça: öğrenmeyi sınamak.

"Anladın mı?" sorusunun cevabı hemen her zaman evet. Geri anlatma sınavı bu evetin gerçek olup olmadığını gösteriyor.

Sınavın bir yan etkisi daha var: öğretmen de kendi açık modelinin eksiklerini görüyor. Öğrencinin takıldığı yer çoğu zaman öğretmenin hiç adlandırmadığı bir adım.

Altıncı parça: bilginin tek kişide toplanmasını görmek.

Bilgi bankası bu riskin belge tarafını kapatıyor. Ama belge yalnızca okunabilen şeyi taşıyor; örtük bilgi ancak yetişmiş bir insanla taşınıyor.

Bu yüzden deneyimli bir şirket her kritik alan için en az iki kişi yetiştiriyor. Biri gittiğinde öteki işi taşıyor ve yeni birini yetiştirmeye başlıyor.

Filmlerden okuma

Bu bölümdeki kutuların çoğu film hikâyelerini benzetme olarak kullanıyor; son ikisi gerçek stüdyoları izleyen belgeseller. Hepsi örtük bilginin nasıl adlandırıldığını, merdivenin nasıl kurulduğunu ve bilginin nasıl yayıldığını ya da tek kişide kaldığını gösteriyor.

Usta katmanı

Deneyimli yapımcının öğretme alışkanlıkları ayrı bir eğitim programı gerektirmiyor; hepsi zaten yapılan işin içine yerleştiriliyor.

Birincisi: kararı verirken sesli düşünmek.

Deneyimli yapımcı öğrencinin yanında bir karar verirken yalnız sonucu söylemiyor, neye baktığını da sesli söylüyor. "Bu teklifi reddediyorum" değil, "teklifte ödeme tarihine bakıyorum, çünkü geçen yıl benzer bir ortak üç ay geciktirdi" diyor.

Sesli düşünmek başta yavaşlatıyor. Ama bir yıl sonra öğrenci aynı soruları kendi kendine sormaya başlıyor. Sesli düşünmenin bir faydası da yapımcının kendisine dönüyor: kendi gerekçesini duyduğunda, bazen o gerekçenin artık geçerli olmadığını fark ediyor.

İkincisi: açık modeli öğrenciyle birlikte yazmak.

Deneyimli yapımcı kontrol listesini kendi başına yazıp öğrenciye vermiyor. Listeyi öğrencinin gözlemleriyle birlikte, karar anlarından sonra yazıyor.

Birlikte yazılan liste öğrencinin kendi dilinde oluyor ve bu yüzden sahiplenilen, gerçekten kullanılan bir liste oluyor. Liste her yeni projede birlikte gözden geçiriliyor ve eskiyen maddeler çıkarılıyor.

Üçüncüsü: hata payı olan basamaklar seçmek.

Öğrenme merdiveninin gözetimli basamağında öğrenciye, hatanın telafi edilebileceği işler veriliyor. Küçük bir çekim gününün çağrı listesi uygun, bir ortak yapım sözleşmesinin son turu değil.

Hatanın ucuz olduğu yerde öğrenci cesur olabiliyor. Cesaret olmadan merdiven tırmanılmıyor. Hata geldiğinde de deneyimli yapımcı onu hemen düzeltmiyor; önce öğrencinin kendisinin fark etmesine zaman tanıyor.

Dördüncüsü: geri bildirimi olaydan hemen sonra ve yalnız vermek.

Deneyimli yapımcı olumsuz geri bildirimi başkalarının önünde değil, yalnız ve olayın üzerinden fazla zaman geçmeden veriyor. Olumlu geri bildirimi ise çoğu zaman ekibin önünde, adını koyarak veriyor.

Bu ayrım, geri bildirimin bir utanç aracına dönüşmesini önlüyor. Öğrenci de kendi hatasını saklamak yerine erken söylemeyi öğreniyor, çünkü söylemenin bedeli küçük kalıyor.

Beşincisi: öğrenciye öğretme görevi vermek.

Bir şeyi en iyi öğrenmenin yolu onu öğretmek. Deneyimli yapımcı yetiştirdiği kişiye, belli bir noktadan sonra daha yeni birini yetiştirme görevi veriyor.

Böylece hem geri anlatma sınavı doğal olarak yapılıyor hem de bilgi ikinci bir kişiye daha yayılıyor. Öğrencinin öğretirken takıldığı yerler de, açık modelin hâlâ eksik kalan yerlerini gösteren bir harita oluyor.

Altıncısı: bilgi yoğunlaşması haritası çıkarmak.

Deneyimli yapımcı yılda bir kez şirketin kritik işlerini listeliyor ve her işin yanına onu gerçekten yapabilen kişilerin adını yazıyor.

Yanında tek bir isim olan her iş bir risk olarak işaretleniyor ve o alan için ikinci kişinin yetiştirilmesi bir sonraki yılın planına giriyor.

Haritada kendi adının kaç satırda tek başına durduğuna bakmak, deneyimli bir yapımcı için en rahatsız edici ama en gerekli sorudur. Kendi adının yalnız durduğu her satır, şirketin kendisine bağlı kaldığı bir yerdir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Bir yıl yan yana çalışmak, bilginin aktarıldığı anlamına gelmez.

Bilgi ancak aktarılabilir bir biçime sokulduğunda, yani adlandırıldığında taşınır.

Örtük bilgi, sahibinin bile adlandıramadığı ustalıktır ve kendiliğinden aktarılmaz.

Açık model, örtük bilgiyi başkasının kullanabileceği sorulara ve kurallara çevirir.

Öğrenme merdiveni izlemekten bağımsızlığa basamak basamak ilerler; atlanan basamak geri döner.

Gözleme dayalı geri bildirim kişiye değil, davranışa ve onun etkisine bakar. En iyi zamanı olaydan hemen sonrasıdır.

Geri anlatma sınavı öğrenmeyi sınar; anlatılamayan yer öğrenilmemiş yerdir.

Bilgi yoğunlaşması, kurumsal hafızanın en sessiz riskidir. Belge bu riskin yalnız yarısını kapatır; öteki yarısını yetiştirilmiş insanlar kapatır.

Bir yapımcının en kalıcı izi, işi yapabilecek hâle getirdiği insanlardır.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir konuyu başkasına öğretip öğretemediğini sınadın. Bir sonraki ders, Büyük final kurulu, aynı sınavı çok daha büyük ölçekte kuruyor. Bu kez anlatılan tek bir konu değil, bir filmin, bir dizinin ve bir reklamın bütün paketi olacak. Karşında bir öğrenci değil, yaratıcı, mali, hukuki ve ticari her sorunu soracak bir kurul oturacak. Orada da ölçüt aynı: anlatamadığın yer, henüz savunamadığın yerdir.