Film bütçesi ve takvimi

Açılış sahnesi

Program otuz iki gün çıktı. Bütçe de o programa göre kuruldu ve elde olan parayla arasında dört günlük bir fark var.

Toplantıda çözüm hızla bulunuyor: dört gün çıkarılacak.

Yapım amiri hangi dört günün çıkarılacağını soruyor. Cevap şu oluyor: en pahalı dört gün.

Liste açılıyor. En pahalı günler gece çekimleri, kalabalık figüranlı sahneler ve tek bir dış mekânda geçen üç gün.

Dördü de çıkarılıyor. Bütçe tutuyor, tablo kapanıyor, herkes rahatlıyor.

Altı ay sonra kurgu odasında bir sorun çıkıyor. Filmin ortasında karakterin değiştiği bölüm çalışmıyor.

Değişimi taşıyan sahneler, çıkarılan o kalabalık gecelerde geçiyordu. Yerlerine yazılan iç mekân sahneleri aynı işi görmüyor.

Kimse yanlış bir hesap yapmadı. Dört gün gerçekten en pahalı dört gündü.

Eksik olan bir belge de vardı. Hangi sahnelerin filmin taşıyıcısı olduğu hiçbir yerde yazılı değildi; herkes biliyordu ama kimse yazmamıştı.

Ama kimse şunu sormadı: bu günler filme ne veriyordu?

Önceki derste ortak yapımı kurduk ve koşulların bütçeyi nasıl böldüğünü gördük.

Şimdi bütçenin ve takvimin kendisine geliyoruz. Ve ilk öğrenilecek şey, optimizasyonun bir çıkarma işlemi olmadığı.

Bu derste ne olacak

Önce çekim gününün ne satın aldığını soracağız; gün bir maliyet birimi ama aynı zamanda bir anlatı birimi.

Sonra yaratıcı öncelik listesini kuracağız, çünkü neyin korunacağı yazılmadan neyin çıkarılacağı seçilemiyor.

Ardından gün başına yoğunluğa bakacağız: aynı sayfa sayısı her filmde aynı süreyi almıyor.

Sonra pahalı günü tanımlayacağız ve pahalı olmanın tek başına bir gerekçe olmadığını göreceğiz.

Daha sonra kırılma noktasını arayacağız; optimizasyon hangi noktadan sonra filme zarar vermeye başlıyor?

En sonunda her kesintiyi bir takas olarak kaydedeceğiz.

Dersin uygulaması bir stripboard ve buna bağlı bir bütçe olacak.

Sıfır noktası

Bir uzun metrajın bütçesi ve takvimi aynı belgenin iki yüzü. Birini değiştiren her karar diğerini de değiştiriyor.

Ortak çekirdekte bu ikisinin araçlarını kurduk: senaryo dökümü, çekim takvimi, takvim optimizasyonu, bütçenin anatomisi ve maliyet kontrolü.

Burada işlenen şey araç değil, karar. Uzun metrajda asıl zorluk tabloyu kurmak değil, tablo kapanmadığında neyin feda edileceğini seçmek.

Ve seçim çoğu zaman yanlış ölçüyle yapılıyor.

Pahalı günü bulmak kolay; tablo zaten gösteriyor. Zor olan, o günün filme ne verdiğini ölçmek.

Çünkü bir çekim günü iki farklı şey birden. Maliyet tarafında bir gider kalemi; anlatı tarafında bir sahne kümesi.

Tablo yalnız birinci tarafı gösteriyor. İkinci taraf hiçbir yerde sayı olarak durmuyor ve bu yüzden kararlarda görünmüyor.

İkinci mesele yoğunluk.

Uzun planlarla kurulmuş bir film, günde çok sayfa çekebiliyor ama az kurulum yapıyor. Çok kesmeli bir film ise az sayfa çekip çok kurulum yapıyor.

Bu yüzden takvim sayfa üzerinden değil, kurulum üzerinden kuruluyor.

Üçüncü mesele sıra. Aynı otuz iki gün farklı sıralandığında farklı maliyet üretiyor; mekân toplanması, oyuncu günlerinin bitişikliği ve hava koşullarına bağlı sahnelerin yerleştirilmesi toplamı değiştiriyor.

Dördüncü mesele hazırlık. Program kısaldıkça hazırlığın uzaması gerekiyor; kısa çekim, planı bitmiş bir çekim demek.

Buradan çıkan ilke şu: optimizasyon bir çıkarma işlemi değil bir takas işlemidir; çıkarılan her günün karşılığı perdede bir yerde ödeniyor ve nerede ödendiği önceden yazılabiliyor.

Mekanizma

Bütçe ve takvim altı adımda birlikte kuruluyor.

Birinci adım: yaratıcı öncelik listesini yazmak.

Liste üç kademeli oluyor. Birinci kademe dokunulmazlar; bunlar giderse film başka bir film oluyor. İkinci kademe küçültülebilirler. Üçüncü kademe çıkarılabilirler.

Liste program kurulmadan önce yazılıyor. Sonradan yazıldığında her kalem birinci kademeye giriyor ve liste işlevsiz kalıyor.

Listeyi yazmanın zorluğu da burada. Yönetmen her şeyi korumak istiyor; yapımcının işi ikna etmek değil, seçimi bir sıraya dökmek.

Listenin bir de kullanım anı var. Çekim sırasında bir gün kaybedildiğinde liste açılıyor ve karar saatler içinde veriliyor; liste yoksa aynı karar sette tartışmayla alınıyor.

İkinci adım: dökümü kuruluma çevirmek.

Senaryo dökümü sahneleri unsurlarına ayırıyor. Takvim ise bu unsurları kurulum sayısına çeviriyor.

Kurulum sayısını belirleyen şey yönetmenin çalışma biçimi. Aynı sahne bir yönetmende üç kurulum, başkasında on kurulum oluyor.

Bu bilgi tahmin edilmiyor, soruluyor. Yönetmenle sahne sahne konuşmadan kurulan bir takvim, ilk haftada geçersiz hâle geliyor.

Konuşmanın çıktısı da yazılıyor. Her sahnenin yanına tahmini kurulum sayısı düşülüyor ve çekim başladığında gerçekleşenle karşılaştırılıyor; ilk hafta bu karşılaştırmayı kalibre ediyor.

Üçüncü adım: stripboard'u dizmek.

Stripboard, her sahneyi bir şerit olarak gösteren ve şeritleri mekâna, zamana, oyuncuya ve iç ya da dış olma durumuna göre dizen plan.

Şeritler önce mekâna göre toplanıyor; aynı yerde geçen sahneler bir araya geliyor. Sonra oyuncu günleri sıkıştırılıyor; bir oyuncunun sahneleri dağınıksa o kişi boş günler için de ödeme alıyor.

Sonra hava ve ışık koşulu olan sahneler yerleştiriliyor. En sona esneklik payı bırakılıyor.

Dizilim değiştikçe toplam gün sayısı değişiyor ve her dizilim ayrı bir bütçe üretiyor. Bu yüzden stripboard bir çizelge değil, bir deneme alanı.

Denemenin bir sınırı da var. Oyuncu müsaitliği, mekân izinleri ve mevsim koşulları bazı şeritleri yerinden oynatmıyor; bu sabit şeritler önce yerleştiriliyor ve geri kalanı onların etrafına diziliyor.

Dördüncü adım: pahalı günleri incelemek.

Pahalı günler tek tek açılıyor ve her birine iki soru soruluyor.

Birincisi: bu günü ne pahalı yapıyor? Gece mi, figüran mı, mekân mı, ekipman mı? Çünkü bazen pahalılığın kaynağı çıkarılabiliyor ama sahne kalabiliyor.

İkincisi: bu gün yaratıcı öncelik listesinin hangi kademesinde? Birinci kademedeki bir gün pahalı diye çıkarılmıyor; ucuzlatılmaya çalışılıyor.

Ucuzlatmanın yolları da sınırlı ve bilinen. Geceyi gündüze almak, figüran sayısını azaltıp kadrajı daraltmak, uzak mekânı yakın bir eşdeğeriyle değiştirmek ve ekipmanı tek güne toplamak.

Beşinci adım: kırılma noktasını bulmak.

Eşiği gösteren tek bir sayı yok ama üç işaret var. Birincisi, bir sahnenin kendisi değil işlevi çıkarılmaya başlandığında. İkincisi, oyuncuya prova ve tekrar için hiç pay kalmadığında. Üçüncüsü, program hiçbir aksiliği kaldıramaz hâle geldiğinde.

Esnek gün bir lüks değil, bir sigorta. Programdan ilk çıkarılan gün genellikle bu oluyor ve çıkarıldığında ilk aksilik doğrudan filme yazılıyor.

Esnek günün yeri de seçiliyor. Hava koşullu sahnelerin yakınına ve programın son üçte birine konuyor; başa konan esnek gün, birikmiş gecikmeyi karşılamadan tükeniyor.

Altıncı adım: takasları kaydetmek.

Bu kayıt iki iş görüyor. Çekim sırasında bir sahne çalışmadığında hangi kesintinin etkisi olduğu görünüyor. Proje sonunda ise bir sonraki filmin tahminini düzeltiyor.

Kayıt olmadığında aynı kesinti her filmde yeniden yapılıyor ve her seferinde sürpriz gibi karşılanıyor.

Kaydın biçimi de basit tutuluyor. Tek satır yetiyor: ne çıkarıldı, karşılığında ne kazanıldı, kim onayladı, filmde nereye etki eder. Uzayan bir kayıt hiç tutulmuyor.

Filmlerden okuma

Aşağıdaki yapımlar günün ne satın aldığını, yoğunluğun nasıl değiştiğini ve kısıtın biçimi nasıl kurduğunu gösteriyor.

Bu yapımların hepsinde program, biçim kararlarının aritmetikteki karşılığı; biçim erken kararlaştırıldığında program da onunla birlikte kuruluyor.

Usta katmanı

Çok sayıda stripboard kurmuş yapımcılar programı birkaç alışkanlıkla daha dayanıklı hâle getiriyor.

Birincisi: öncelik listesini yönetmene yazdırmak.

Liste yapımcı tarafından yazıldığında bir kısıtlama belgesi gibi okunuyor ve direnç doğuyor. Aynı liste yönetmenin elinden çıktığında ise bir tasarım kararı gibi okunuyor.

Deneyimli yapımcı listeyi yönetmene yazdırıyor ve yalnız sıralamanın netliğini denetliyor. Kendi yazdığı bir listeyi savunmak kimseye zor gelmiyor.

Liste çekim boyunca da açık duruyor. Sete asılan bir kopya, günlük kararların hangi çerçevede alındığını herkese hatırlatıyor.

İkincisi: kurulum sayısını yönetmenle sahne sahne konuşmak.

Takvim tahminle kurulduğunda ilk haftada sapıyor. Konuşarak kurulduğunda ise sapma önceden biliniyor.

Bu konuşma uzun sürüyor ve genellikle atlanıyor. Atlandığında kaybedilen süre, konuşmaya ayrılacak sürenin kat kat üstünde.

Konuşmaya görüntü yönetmeni de katılıyor. Kurulum sayısını belirleyen kararların bir bölümü ışık tarafında veriliyor ve o taraf masada yoksa tahmin yine eksik kalıyor.

Üçüncüsü: birkaç dizilim denemek.

Tek bir stripboard hazırlayıp onu savunmak yaygın bir alışkanlık. Oysa aynı senaryo farklı dizilimlerde farklı gün sayısı veriyor.

Deneyimli plan en az üç dizilim deniyor ve üçünün bütçesini yan yana koyuyor. Fark bazen birkaç güne kadar çıkıyor ve o günler hiçbir şey feda edilmeden kazanılmış oluyor.

Üç dizilim ayrıca bir pazarlık aracı. Bütçe görüşmesinde tek bir program sunmak yerine üç seçenek sunmak, tartışmayı rakamdan tercihe taşıyor.

Dördüncüsü: pahalılığın kaynağını ayırmak.

Bir gün pahalıysa, pahalılığın kaynağı çıkarılabilir mi diye bakılıyor. Kalabalık sahne gündüze alınabiliyor mu, uzak mekânın yerine yakın bir mekân çalışır mı, ekipman bir güne toplanabilir mi?

Bu soruların çoğunda cevap kısmen evet oluyor. Sahne kalıyor, maliyet düşüyor ve takas kaydına hiç girilmiyor.

Bu iş bir kerelik de değil. Program her güncellendiğinde pahalı günler yeniden sıralanıyor ve bazıları artık pahalı olmaktan çıkmış oluyor.

Beşincisi: esnek günü savunmak.

Esnek gün bütçede boş görünüyor ve her toplantıda çıkarılmak isteniyor.

Deneyimli yapımcı onu bir gün olarak değil bir risk kalemi olarak sunuyor. Kullanılmadığında geri kazanılacağını yazmak da bu savunmanın parçası.

Savunmayı kolaylaştıran bir veri de var: önceki yapımlarda kaç gün aksilikle kaybedildi? Kendi geçmişinden çıkan bu sayı, her tartışmayı bitiriyor.

Altıncısı: aşımı gün olarak değil saat olarak izlemek.

Program günlük tutuluyor ama sapma saatlik oluyor. Her gün yarım saat geciken bir çekim, iki hafta sonunda bir gün kaybetmiş oluyor.

Deneyimli yapım amiri bu birikimi günlük raporda izliyor ve birinci haftanın sonunda düzeltiyor. Üçüncü haftada fark edilen birikim artık düzeltilemiyor.

Düzeltme de gün eklemekle olmuyor. Kurulum sayısı düşürülerek, sahne birleştirilerek ya da bir plan listeden çıkarılarak yapılıyor ve her biri takas kaydına giriyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Optimizasyon bir çıkarma değil bir takas işlemidir; çıkarılan her günün karşılığı perdede ödenir.

Çekim günü hem bir gider kalemi hem bir sahne kümesidir; tablo yalnız birincisini gösterir.

Yaratıcı öncelik listesi program kurulmadan önce yazılır; sonra yazıldığında her kalem dokunulmaz olur.

Takvim sayfa üzerinden değil kurulum üzerinden kurulur ve kurulum sayısı yönetmenle konuşularak bulunur.

Aynı senaryo farklı dizilimlerde farklı gün sayısı verir; en az üç dizilim denenir.

Pahalılığın kaynağı ayrılabilirse sahne kalır ve maliyet düşer; bu bir takas değil, kazançtır.

Esnek gün bir israf değil sigortadır; olmadığında ilk aksilik doğrudan filme yazılır.

Gün kaybı bütçeye yazılırsa geri gelebilir, filme yazılırsa gelmez.

Biçim kararları doğrudan gün sayısına dönüşür; erken verildiğinde bütçe kendiliğinden kurulur.

Sonraki derse köprü

Bir sonraki derste bütün bu planın tutmama ihtimaline bakacağız. Bir filmin yarım kalması uzak bir ihtimal gibi görünüyor ama finansmanı sağlayan tarafların en çok korktuğu şey bu. Orada inceleme sırası tersine dönüyor: dışarıdan bir taraf bütçeyi, takvimi ve ekibi okuyup filmin bitip bitmeyeceğine dair bir görüş veriyor. Bu incelemenin kendisi de bir hazırlık işi. Soru şu olacak: bir projenin yarım kalma riski hangi belgelerden okunur ve o riski azaltmanın en ucuz yolu nedir?