Ortak yapım

Açılış sahnesi

Üçüncü ülke anlaşmaya katıldı ve bütçenin son parçası tamamlandı. Masada üç yapımcı var ve üçü de memnun.

Hazırlık başlıyor. İlk çatışma bir ay sonra çıkıyor ve konu ses.

Ses tasarımının ikinci ülkede yapılması gerekiyor, çünkü o ülkenin desteği harcamanın orada yapılmasını şart koşuyor. Ama yönetmen yıllardır aynı ses tasarımcısıyla çalışıyor ve o kişi birinci ülkede.

Çözüm aranıyor. Ses tasarımcısı ikinci ülkeye gidebilir ama o zaman harcama kişiye değil, ülkeye bakıldığı için yine sayılmıyor.

İkinci çatışma iki hafta sonra geliyor. Üçüncü ülkenin desteği, kadroda o ülkeden belirli sayıda kişi bulunmasını istiyor. Senaryoda o ülkeden bir karakter yok.

Bir karakter ekleniyor. Küçük bir rol, birkaç sahne; kimse itiraz etmiyor çünkü hikâyeyi bozmuyor.

Üçüncü çatışma kurguda çıkıyor. Ortaklardan biri final kesimini onaylamıyor ve sözleşmede onun onay hakkı yazılı.

Film altı hafta bekliyor.

Ortada kötü niyet yok. Üç ortak da kendi kurumuna karşı sorumlu ve her biri kendi koşulunu getirdi.

Eksik olan tek şey, bu koşulların bir arada neye benzediğinin hiç çizilmemiş olması.

Önceki derste finansmanı kurduk ve açığı kapattık.

Şimdi o kaynakların en karmaşığına bakıyoruz. Ve ilk öğrenilecek şey, ortak yapımın bir para toplama yöntemi olmadığı.

Bu derste ne olacak

Önce ortak yapımın ne olduğunu ve hizmet yapımından nasıl ayrıldığını göreceğiz.

Sonra kültürel testlere gireceğiz; bir filmin hangi ülkenin filmi sayıldığı bir puan meselesi.

Ardından harcama yükümlülüğüne bakacağız, çünkü gelen para bütçeyi coğrafi olarak bölüyor.

Sonra pay dengesini konuşacağız: katkı oranı ile hak oranı eşleşmediğinde ne oluyor?

Daha sonra onay mekanizmasına geçeceğiz; kimin neye evet deme hakkı var?

En sonunda bütün bunları tek bir senaryo üzerinde birleştireceğiz.

Bütün adımlarda aynı denge var: ortaklık para getirir ama aynı anda karar yetkisi götürür; iki hareket aynı imzada oluyor.

Dersin uygulaması bir ortak yapım senaryosu olacak.

Sıfır noktası

Ortak yapım, bir filmin birden çok ülkenin yapım şirketleri tarafından birlikte üretilmesi. Ama tanımın içinde görünmeyen bir şey var: bu birliktelik çoğu zaman devletler arasında kurulmuş bir çerçeveye dayanıyor.

Bu çerçeve olmadan da birlikte üretim yapılabiliyor ama o zaman filme iki ülkenin desteği birden açılmıyor.

İşte ortak yapımın asıl kazancı burada. Aynı film iki ülkede birden ulusal sayılıyor ve iki ülkenin kaynaklarına da erişiyor.

İkinci mesele ayrım. Ortak yapım ile hizmet yapımı sık karıştırılıyor ve ikisi tamamen farklı.

Hizmet yapımında yerel şirket üretim kapasitesi satıyor; hikâye ve haklar müşteride. Ortak yapımda ise yerel şirket ortak; hakların bir bölümü onda ve kararlara katılıyor.

Fark sözleşmede değil sonuçta görünüyor. Hizmet yapımı bir gelir, ortak yapım bir varlık üretiyor.

Üçüncü mesele bedel. Her ortak parayla birlikte bir koşul getiriyor ve koşullar toplandığında filmin üretimi coğrafi olarak parçalanıyor.

Bu parçalanma bir kayıp değil, ortak yapımın çalışma biçimi. Ama planlanmadığında filmin yaratıcı kararlarını sessizce belirliyor.

Dördüncü mesele karmaşıklık. Her yeni ortak bir sözleşme, bir kurul, bir raporlama düzeni ve bir onay hakkı ekliyor.

Karmaşıklık doğrusal da büyümüyor. İki ortak arasında tek bir ilişki var; üç ortak arasında üç ilişki, dört ortak arasında altı ilişki oluşuyor ve her ilişki kendi müzakeresini istiyor.

Özetle ortak yapım bir para toplama yöntemi değil, bir yetki ve yükümlülük paylaşma yöntemidir; parayı almak kolay, paylaşımı yönetmek zordur.

Mekanizma

Bir ortak yapım altı adımda kuruluyor ve adımların ilki ortak seçmeden önce başlıyor.

Birinci adım: neden ortak arandığını yazmak.

Ortak aramanın üç ayrı sebebi olabiliyor ve üçü farklı ortak profilleri istiyor.

Birincisi para. İkincisi erişim: o ülkenin pazarına, oyuncusuna ya da mekânına ulaşmak. Üçüncüsü kapasite: orada bulunan bir teknik altyapıyı kullanmak.

Sebep yazılmadığında eldeki ilk istekli ortak seçiliyor ve o ortağın getirdiği koşullar projeyi baştan şekillendiriyor.

Sebep yazıldığında ise arama da daralıyor. Erişim için ortak arayan bir yapımcı en çok para veren ülkeye değil, doğru kapıyı açan ülkeye bakıyor.

İkinci adım: kültürel testi okumak.

Test bir formalite değil; projeyi doğrudan biçimlendiriyor. Puanlar senaryoya, kadroya ve çekim planına bakıyor.

Testi erken okumak bir avantaj. Geç okunduğunda eksik puanı kapatmak için yapılan değişiklikler zorlama oluyor ve açılış sahnesindeki gibi hikâyeye sonradan bir karakter ekleniyor.

Erken okunduğunda ise aynı puanlar bir seçim aracına dönüşüyor. Zaten düşünülen iki mekândan biri puan getiriyorsa, seçim kolaylaşıyor ve hikâye bozulmuyor.

Testler ülkeden ülkeye de değişiyor ve bazıları birbiriyle çelişebiliyor. Bir ülkenin dil koşulu, başka bir ülkenin kadro koşuluyla aynı sahnede karşılanamıyorsa iki destekten biri seçiliyor.

Üçüncü adım: harcamayı bölmek.

Bu yükümlülük bütçeye ayrı bir sütun ekliyor: her kalemin hangi ülkede harcanacağı.

Sütun dolduğunda çakışmalar görünüyor. Aynı kalem iki ülkeye birden yazılamıyor ve bazı kalemler bölünemiyor; bir çekim günü iki ülkeye paylaştırılamıyor.

Bölünebilir kalemler post aşamasında yoğunlaşıyor. Ses, renk, efekt ve müzik farklı ülkelere dağıtılabiliyor; çekim ise bir yerde yapılıyor.

Bu yüzden ortak yapım planlarında post, coğrafi dengeyi kuran alan hâline geliyor.

Postu bölmenin bir bedeli de var. Ses bir ülkede, renk başka bir ülkede yapıldığında iki ekip aynı odada hiç bulunmuyor ve düzeltme turları uzuyor; bu maliyet takvime ayrıca yazılıyor.

Dördüncü adım: payları dengelemek.

Denge bozulduğunda iki yönde de sorun çıkıyor. Az katkı verip çok hak alan ortak, anlaşmanın onayını riske atıyor; çok katkı verip az hak alan ortak ise kendi kurumuna hesap veremiyor.

Bu paylaşım önceki derslerde kurduğumuz hak ve pencere haritasının ortak yapım hâli. Harita kurulmadan imzalanan bir anlaşma, satış aşamasında kilitleniyor.

Kalan dünyanın nasıl satılacağı da baştan kararlaştırılıyor. İki ortak aynı bölgeyi ayrı ayrı satmaya kalktığında fiyat düşüyor ve ikisi de kaybediyor.

Beşinci adım: onayları yazmak.

Hangi kararın hangi ortağın onayına tabi olduğu sözleşmede sayılıyor. Senaryonun son hâli, ana kadro, bütçe aşımları, final kesimi ve teslim materyalleri en sık sayılan başlıklar.

Onay hakkı ne kadar dağıtılırsa karar o kadar yavaşlıyor. Bu yüzden anlaşmalarda bir yürütücü taraf belirleniyor.

Baş ortak belirlenmediğinde her karar üç imza bekliyor ve altı haftalık beklemeler kaçınılmaz oluyor.

Onaylara bir de süre yazılıyor. Belirtilen gün içinde cevap gelmezse onay verilmiş sayılıyor; bu tek cümle, projeyi en çok hızlandıran maddelerden biri.

Altıncı adım: raporlamayı kurmak.

Her ortak kendi kurumuna karşı sorumlu ve her kurumun kendi rapor biçimi var.

Bu yüzden muhasebe baştan çok başlı kuruluyor: aynı harcama, farklı kurumların istediği biçimlerde raporlanabilecek şekilde kodlanıyor. Sonradan ayrıştırma neredeyse imkânsız.

Denetim takvimleri de ayrı işliyor. Bir ülkenin denetimi teslimden hemen sonra, başka bir ülkeninki bir yıl sonra gelebiliyor ve dosyanın o tarihe kadar erişilebilir durması gerekiyor.

Filmlerden okuma

Aşağıdaki yapımlar ortaklığın nasıl kurulduğunu, koşulların filme nasıl girdiğini ve dengenin nerede kurulduğunu gösteriyor.

Bu yapımların hepsinde belirleyici olan ortak sayısı değil, koşulların birbirine uyması ve kararın kimde olduğunun yazılı olması.

Usta katmanı

Birden çok ortak yapımı sonuna kadar götürmüş yapımcılar bazı kararları imzadan önce veriyor.

Birincisi: ortak sayısını en aza indirmek.

Her yeni ortak bütçeyi büyütüyor ama yönetim yükünü daha çok büyütüyor.

Deneyimli yapımcı önce şu soruyu soruyor: bu ortağı çıkarırsam bütçe ne kadar küçülür ve o küçülmeyi kapsam daraltarak karşılayabilir miyim? Cevap evetse ortak eklenmiyor.

Soruyu sormanın zamanı da önemli. Ortak masaya oturduktan sonra çıkarmak, hiç davet etmemekten çok daha zor ve ilişkiyi de bozuyor.

İkincisi: kültürel testi senaryo aşamasında çalıştırmak.

Test puanları senaryo yazılırken bakıldığında bir kısıt değil, bir seçim aracı.

Deneyimli yapımcı puan tablosunu geliştirme dosyasının içine koyuyor. Zaten eşdeğer iki seçenek arasında puan getiren tercih ediliyor ve hikâye hiç zorlanmıyor.

Tablo yönetmenle birlikte okunuyor. Puanı yapımcının tek başına kovalaması, yaratıcı tarafta bir direnç üretiyor; birlikte okunduğunda aynı puan ortak bir bulmacaya dönüşüyor.

Üçüncüsü: bölünebilir kalemleri önceden işaretlemek.

Bütçedeki hangi kalemlerin başka bir ülkeye taşınabileceği önceden belirleniyor.

Bu liste bir pazarlık aracı. Yeni bir ortak geldiğinde hangi işin ona verilebileceği hazır duruyor ve görüşme günler değil saatler sürüyor.

Listenin yanına bir de kalite notu düşülüyor. Bir işi taşımak mümkün olabilir ama o ülkede o işin karşılığı beklenen düzeyde değilse, taşıma kâğıt üzerinde kalıyor.

Dördüncüsü: onay listesini kısa tutmak.

Ortaklar genellikle geniş onay hakkı istiyor ve bu istek makul görünüyor.

Deneyimli yapımcı listeyi dört beş başlıkla sınırlıyor ve kalan her şey için baş ortağa yetki veriyor. Ayrıca her onay için bir süre yazıyor: belirtilen gün içinde cevap gelmezse onay verilmiş sayılıyor.

Anlaşmazlık hâlinde ne olacağı da yazılıyor. Hangi ortağın görüşünün üstün olduğu ya da hangi bağımsız tarafa başvurulacağı belirlenmediğinde, çatışma projeyi süresiz durduruyor.

Beşincisi: muhasebeyi çok kurumlu kurmak.

Her kurum farklı bir gider sınıflandırması istiyor ve aynı harcama farklı yerlerde farklı kalemlere giriyor.

Deneyimli plan bunu baştan kuruyor. Her fişe hem kendi kodu hem de ortakların kodu yazılıyor; sonradan ayrıştırma bir denetim kâbusuna dönüşüyor.

Muhasebeyi kuran kişi de ortak yapım deneyimi olan biri seçiliyor. Tek ülkeli yapımda çalışan bir düzen, çok kurumlu raporlamada ilk ayda tıkanıyor.

Altıncısı: ortağı kurumuyla birlikte değerlendirmek.

Karşındaki yapımcı iyi olabilir ama arkasındaki kurumun takvimi ağır olabilir.

Deneyimli yapımcı ortak seçerken kişiyi değil, o ülkedeki destek takvimini ve ödeme hızını da inceliyor. Aynı tutar, iki ülkeden iki farklı hızda geliyor ve fark nakit tablosunu doğrudan değiştiriyor.

Bilgi de kolay bulunuyor. O ülkede daha önce ortak yapım yapmış bir yapımcıya sorulan tek bir soru, aylarca sürecek bir öğrenmeyi kısaltıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Ortak yapım bir para toplama yöntemi değil, bir yetki ve yükümlülük paylaşma yöntemidir.

Ulusal film statüsü yalnız para getirmez; kota, festival kategorisi ve yerel dağıtım avantajı da getirir.

Hizmet yapımı bir gelir, ortak yapım bir varlık üretir; ayrım hak sahipliğinde ve karar masasındadır.

Kültürel test geç okunduğunda hikâyeyi zorlar, erken okunduğunda bir seçim aracına dönüşür.

Harcama yükümlülüğü bütçeyi coğrafi olarak böler; bölünemeyen kalemler ortaklığın üst sınırını belirler.

Pay dengesinde aranan şey eşitlik değil, katkı ile hak arasındaki oranın tutarlılığıdır.

Onay hakkı dağıldıkça karar yavaşlar; sayılı başlık ve süreli cevap kuralı hızı korur.

Ortak aramanın sebebi yazılır: para mı, erişim mi, kapasite mi? Sebep yazılmadığında eldeki ilk istekli seçilir.

Her eklenen ortak yönetim yükünü doğrusal değil katlanarak büyütür.

Sonraki derse köprü

Bir sonraki derste bütün bu koşulların çarptığı yere, bütçe ve takvimin kendisine geçiyoruz. Orada ilk mesele şu: yaratıcı hedef korunurken gün sayısı, oyuncu günleri, mekân sayısı ve teknik kapsam nasıl optimize edilir? Çekim planını sahne sahne görünür kılan araç stripboard; sahneleri mekâna, zamana ve oyuncuya göre dizip günleri oradan çıkarıyor. Soru şu olacak: bir çekim gününü çıkarmak filmden ne götürür ve bu kayıp hangi noktadan sonra telafi edilemez hâle gelir?