Uzun metraj geliştirme

Açılış sahnesi

Senaryonun on birinci sürümü masada. İlk sürümün üstünden dört yıl geçmiş.

Yapımcı ilk sürümü yeniden okuyor ve tuhaf bir şey fark ediyor. O metin daha kaba, daha dağınık, bazı yerleri açıkça zayıf.

Ama bir şeyi var: neden yazıldığı belli.

On birinci sürümde her sahne daha temiz. Diyaloglar keskin, yapı oturmuş, hiçbir fazlalık kalmamış.

Ve filmin neden yapıldığı artık görünmüyor.

Geriye dönüp bakıyorlar. Dördüncü sürümde bir fon kurulunun notu üzerine ana karakterin mesleği değişmiş. Altıncıda bir ortak yapımcının isteğiyle bir bölüm başka ülkeye taşınmış. Sekizincide bir oyuncu adayının ajansından gelen not doğrultusunda bir alt hikâye büyütülmüş.

Notların hiçbiri kötü değildi. Her biri tek başına makul, hatta iyiydi.

Ama hiçbiri filmin neden var olduğunu korumakla görevli değildi. O görev yalnız bir kişideydi ve o kişi de her turda bir notu daha kabul etti.

Bu dersin konusu tam olarak bu: dört yıl boyunca bir senaryoyu hem güçlendirip hem de kendisi olarak tutmak.

Önceki derste ekosistemi kurduk ve üç üretim biçimini ayırdık.

Şimdi bağımsız uzun metrajın en uzun aşamasına giriyoruz. Ve ilk öğrenilecek şey, geliştirmenin bir yazma işi olmadığı; bir koruma işi olduğu.

Bu derste ne olacak

Önce uzun metraj geliştirmesini diğerlerinden ayıran şeyin süre olduğunu göreceğiz.

Sonra değişmez çekirdeği tanımlayacağız; korunacak şey metin değil, metnin sebebi.

Ardından notların kaynağına bakacağız, çünkü her not aynı ağırlıkta değil ve hepsi kabul edilemez.

Sonra revizyon turunu kuracağız: bir turun sorusu, okuyucusu ve bitiş ölçüsü oluyor.

Daha sonra yorgunluğa ve yazar değişimine geçeceğiz; ikisi de bu sürecin olağan parçası.

En sonunda durma kararını konuşacağız, çünkü bazı projeler bitirilmiyor, bırakılıyor.

Bütün bu adımların altında bir gerilim duruyor: metni iyileştirmek ile metni kendisi olarak tutmak aynı iş değil ve bazen ters yönde çekiyorlar.

Dersin uygulaması üç revizyon turlu bir geliştirme planı olacak.

Sıfır noktası

Geliştirmenin yöntemi Fikir bulma sistemi, Fikir eleme ve Sinopsis ve treatment derslerinde kuruldu: fikrin bulunması, elenmesi, sinopsise ve senaryoya dönüşmesi.

Burada işlenen şey farklı. Uzun metrajda geliştirme yıllar sürüyor ve süre kendi başına bir sorun üretiyor.

Sürenin ürettiği ilk sorun birikme. Her yıl yeni bir kaynak, yeni bir kurul ve yeni bir okuyucu geliyor; her biri kendi notunu bırakıyor ve notlar üst üste biniyor.

İkinci sorun kayma. Hiçbir tur tek başına filmi değiştirmiyor ama on tur sonunda ortada başka bir film duruyor.

Kayma fark edilmiyor çünkü her adım küçük. Ancak ilk sürümle son sürüm yan yana konduğunda görünüyor ve o noktada geri dönmek çok pahalı.

Üçüncü sorun yorulma. Dört yıl aynı metni taşımak, yazarın da yapımcının da o metinle ilişkisini bozuyor.

Yorulan kişi iki yönden birine gidiyor: ya her notu kabul ediyor ya da hiçbirini. İkisi de aynı yere çıkıyor; metin artık kararla değil, halle şekilleniyor.

Dördüncü sorun dünyanın değişmesi. Dört yılda konu güncelliğini yitirebiliyor, benzer bir film çıkabiliyor ya da anlatılan mesele bambaşka bir anlam kazanabiliyor.

Çekirdek yazılı olmak zorunda. Yazılı olmadığında her turda yeniden yorumlanıyor ve yorum her zaman o anki notun lehine çıkıyor.

Bir de kim yazacağı sorusu var. Çekirdeği yazarın tek başına yazması yetmiyor; yapımcı da aynı cümleyi kurabilmeli. İki taraf farklı cümle kuruyorsa proje henüz başlamamış demektir.

Kısacası, uzun geliştirmede asıl beceri yazmak değil, neyin değişmeyeceğini önceden yazmak ve dört yıl boyunca aynı cümleye bakmaktır.

Ve bu cümle bir kez yazıldıktan sonra da sorgulanabiliyor; ama sorgulama bir turun konusu oluyor, bir notun yan etkisi değil.

Mekanizma

Geliştirme altı adımda yürüyor ve adımlar tur tur tekrarlanıyor.

Birinci adım: çekirdeği yazmak.

İlk sürümden önce tek bir sayfa yazılıyor. Üstünde üç şey duruyor: bu film hangi soruyu soruyor, kimin üzerinden soruyor, sonunda izleyici neyle çıkıyor.

Bu sayfa senaryonun yanında duruyor ve her turun başında okunuyor. Okunmadığında turun sonunda neyin korunduğu ölçülemiyor.

Sayfanın kısa olması da bilinçli. Uzadıkça içine senaryonun kendisi giriyor ve çekirdek olmaktan çıkıp bir özete dönüşüyor; özet ise her yeni sürümde güncellenmek zorunda kalıyor.

İkinci adım: notları sınıflamak.

Bu ayrım yapılmadığında bütün notlar aynı ağırlıkta görünüyor ve en yüksek sesle söylenen kazanıyor.

Sınıflama üç kutu istiyor: bağlayıcı, güçlendiren, gürültü. Üçüncü kutu boş kalmıyor ve boş kaldığı turlarda sınıflama yapılmamış demektir.

Bağlayıcı bir not çekirdeğe dokunuyorsa ayrı bir karar doğuyor. O zaman soru şu: bu kaynağı mı kaybedeceğiz, projeyi mi?

Bu soru zor ama nadiren sorulmak zorunda. Çoğu durumda bağlayıcı notun kendisi değil, gerekçesi çekirdeğe dokunuyor ve gerekçe başka bir yolla da karşılanabiliyor. Notu veren tarafla asıl konuşulacak şey bu.

Üçüncü adım: turu kurmak.

Bir turun üç parçası var. Soru: bu turda neyi çözüyoruz? Okuyucu: bitince kim okuyacak? Ölçü: neye bakarak bitti diyeceğiz?

Üçüncüsü en çok atlananı. Ölçü yazılmadığında tur bitmiyor, yalnız duruyor ve bir sonraki not geldiğinde yeniden açılıyor.

Turlar birbirine karışmıyor. Yapı turunda diyalog düzeltilmiyor; diyalog turunda yapı tartışılmıyor. Karıştığında iki iş de yarım kalıyor.

Sıra da rastgele değil. Yapı en önce, dil en sonda çalışılıyor; ters sırada yürütüldüğünde cilalanmış sahneler bir sonraki turda çöpe gidiyor ve emek iki kez harcanıyor.

Dördüncü adım: turlar arasında beklemek.

İki tur arasına bilinçli bir boşluk konuyor. Yazarın metinden uzaklaşması, geri döndüğünde gördüğünü değiştiriyor.

Boşluk aynı zamanda bir sınama. Bir notun önemi bir ay sonra hâlâ aynıysa gerçekten önemliydi; unutulduysa gürültüydü.

Boşluğun uzunluğu da hesaplanıyor. Çok kısa olduğunda mesafe oluşmuyor, çok uzun olduğunda metnin içindeki ince bağlar unutuluyor ve yazar kendi metnine yabancı bir okuyucu gibi dönüyor.

Beşinci adım: yorgunluğu yönetmek.

Yorgunluk kişisel bir zayıflık değil, sürecin öngörülebilir bir çıktısı. Planlanabiliyor ve planlandığında zarar vermiyor.

Devir yapılırken yeni yazara verilen ilk belge senaryo değil, çekirdek sayfası oluyor. İkinci belge ise notların hangisinin bağlayıcı olduğunu gösteren liste.

Devrin bir de hak tarafı var. Önceki yazarın katkısı metinde duruyor ve bu katkı sözleşmede tanımlanmadığında, yıllar sonra künye ve gelir paylaşımı tartışmaya açılıyor.

Altıncı adım: durma kararını açık tutmak.

Bu karar bir başarısızlık değil. Karar verilmediğinde proje zaten fiilen duruyor; fark yalnız kimsenin bunu söylememesi ve kaynakların sessizce akmaya devam etmesi.

Plan üç turla başlıyor ve gerekirse uzatılıyor. Uzatma kararı ayrıca veriliyor; baştan altı tur yazan bir plan, altı tur boyunca hiçbir aciliyet üretmiyor.

Filmlerden okuma

Aşağıdaki yapımların geliştirme dönemleri iyi belgelenmiş; her biri sürenin, notların ya da kapsam kararlarının metne ne yaptığını gösteriyor.

Bu geliştirme öykülerinin ortak paydası şu: metni bitiren şey ilham değil, turların yazılı bir ölçüyle kapanması.

Usta katmanı

Uzun geliştirmeyi birkaç kez bitirmiş yapımcılar süreci küçük ama kalıcı alışkanlıklarla yönetiyor.

Birincisi: çekirdek sayfasını herkese vermek.

Yazar, yönetmen, ortak yapımcı ve fon başvurusunu hazırlayan kişi aynı sayfayı görüyor.

Deneyimli yapımcı bu sayfayı her toplantının başına koyuyor. Tartışma başladığında herkes aynı metne bakıyor ve tartışmanın nerede olduğu belli oluyor.

Sayfa yeni katılan herkese de veriliyor. Dördüncü yılda projeye giren bir ortak yapımcı, o sayfayı okumadan verdiği ilk notla üç yıllık bir dengeyi bozabiliyor.

İkincisi: notu kaynağıyla birlikte kaydetmek.

Bir not altı ay sonra tartışıldığında kimin verdiği unutuluyor ve ağırlığı da unutuluyor.

Her not kaydedilirken üç alan yazılıyor: kim verdi, bağlayıcı mı, hangi turda ele alınacak. Üçüncü alan notların birikmesini engelliyor; bir not hemen değil, sırası geldiğinde işleniyor.

Kayıt ayrıca tekrarları gösteriyor. Farklı kaynaklardan gelen aynı not, tek tek göz ardı edilebilecekken üst üste konduğunda ciddiye alınması gereken bir işaret hâline geliyor.

Üçüncüsü: turu süreyle de sınırlamak.

Bitiş ölçüsü yeterli değil; turun bir de takvimi olmalı.

Süresiz bir tur, yazarın hazır hissetmesini bekliyor ve o his uzun geliştirmede hiç gelmiyor. Deneyimli yapımcı turu takvime bağlıyor ve süre dolduğunda metni okuyucuya gönderiyor.

Takvim yazarla birlikte kuruluyor, ona dayatılmıyor. Dayatılan bir tarih tutmuyor; birlikte konmuş bir tarih ise çoğu zaman tutuyor ve tutmadığında sebebi konuşulabiliyor.

Dördüncüsü: okuyucuyu her turda değiştirmemek.

Aynı okuyucu metni ezberliyor ve artık boşlukları kendi dolduruyor.

Deneyimli plan iki tür okuyucu tutuyor: metni baştan beri bilen bir kişi ve her turda değişen taze bir okuyucu. İkisinin notları farklı bilgi taşıyor.

Taze okuyucuya soru sorulmuyor da. Yalnız okuması isteniyor ve sonra tek bir şey soruluyor: bu film neyi anlatıyor? Cevap çekirdek sayfasıyla örtüşmüyorsa tur başarısız olmuş demektir.

Beşincisi: yorgunluğu takvime yazmak.

Ara vermek bir lüks değil, bir yöntem. Ara verilmediğinde ortaya çıkan şey daha hızlı değil, daha kötü bir metin oluyor.

Deneyimli yapımcı turlar arasına bilinçli boşluk koyuyor ve o boşlukta projeye hiç dokunmuyor.

Boşluk verimsiz de geçmiyor. O dönemde yapımcı finansman tarafında çalışıyor; iki iş birbirini beklemek yerine sırayla ilerliyor.

Altıncısı: durma koşulunu baştan yazmak.

Bir projenin ne zaman askıya alınacağı, henüz iyimserken yazıldığında gerçekçi oluyor.

Koşul basit olabiliyor: belirli bir tur sayısı sonunda hâlâ bir bağlayıcı taahhüt yoksa proje bekleme listesine geçiyor. Yazılı koşul, kararı kişisel olmaktan çıkarıyor.

Bekleme listesinin de bir bakımı var. Yılda bir kez açılıyor ve her projeye tek soru soruluyor: koşul değişti mi? Açılmayan bir bekleme listesi, terk edilmiş projeler klasörüne dönüşüyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Uzun metrajda geliştirmeyi zor yapan şey yöntem değil süredir; süre birikme, kayma ve yorulma üretir.

Korunacak olan şey metin değil, metnin sebebidir; çekirdek yazılı olmadığında her turda yeniden yorumlanır.

Her not aynı ağırlıkta değildir; bağlayıcı not reddedildiğinde bir kaynak kaybedilir, diğerleri yalnız öneridir.

Bir revizyon turunun sorusu, okuyucusu ve bitiş ölçüsü olur; ölçüsüz tur bitmez, yalnız durur.

Turlar karışmaz: yapı turunda diyalog düzeltilmez, diyalog turunda yapı tartışılmaz.

Turlar arasındaki boşluk bir sınamadır; bir ay sonra hâlâ önemli olan not gerçekten önemliydi.

Yazar devri olağandır; sorun devirde değil, çekirdek yazılı olmadan yapılan devirdedir.

Askıya alma bir karardır ve yazılı koşul taşır; karar verilmeyen proje zaten durmuştur, yalnız kimse söylememiştir.

Sonraki derse köprü

Bir sonraki derste bu metnin ve etrafındaki insanların hukuki olarak nasıl bağlandığına geçiyoruz. Geliştirme sırasında bir kaynak eserin hakkı süreli olarak alınıyor; o süre dolduğunda yıllarca çalışılmış bir metin kullanılamaz hâle gelebiliyor. Yanına yazar sözleşmesi, yönetmen bağlanması ve oyuncu taahhütleri giriyor ve hepsinin bir sırası var. Bu derste konuştuğumuz turlar da o sürelerin içine sığmak zorunda; opsiyon süresi dolduğunda kaçıncı turda olduğun bir tercih değil, bir sonuç oluyor. Soru şu olacak: paketi kurarken önce kimi bağlamak gerekiyor ve yanlış sıra neyi pahalı hâle getiriyor?