Müzik süreci

Açılış sahnesi

Kaba kurgu izleniyor. Kurgucu, çalışırken sahnelerin altına geçici parçalar koymuş.

Parçalar iyi seçilmiş. Odadaki herkes filmi o müziklerle izliyor ve hepsi memnun.

Altı hafta sonra besteci ilk demoları getiriyor. Besteler yerinde ve filme uygun.

Ama kimse beğenmiyor.

Sebep bestelerin zayıf olması değil. Odadaki herkes filmi, altı haftadır o geçici parçalarla izledi ve kulakları onlara alıştı. Şimdi duydukları her şey, alıştıkları şeyin yerine geçmeye çalışan bir aday gibi duyuluyor.

Bu, müzik sürecinin en yaygın ve en pahalı arızası. Ve tuhaf tarafı şu: hiç kimse yanlış bir şey yapmadı.

Kurgucu doğru yaptı, çünkü müziksiz bir kaba kurgu izlenemiyor. Besteci doğru yaptı. Yapımcı da doğru yaptı, çünkü besteciyi kurgu oturmadan çağırmanın anlamı yoktu.

Arızayı üreten şey kararların kendisi değil, aralarındaki sıra.

Önceki derste ses hattını kurduk ve müziği kasıtlı olarak dışarıda bıraktık.

Şimdi sebebini söyleyelim. Müzik ses miksinde diğer katmanlarla aynı masada buluşuyor; ama oraya gelene kadar bambaşka bir yoldan geçiyor. Bir efekt satın alınır, bir müzik parçası izin ister.

Bu derste ne olacak

Önce müziğin iki ayrı kaynağını ayıracağız: özgün beste ve lisanslı parça. İkisinin süreci, takvimi ve maliyeti birbirine hiç benzemiyor.

Sonra spotting kavramını kuracağız — müziğin nerede başlayıp nerede biteceğine karar verme işi.

Ardından geçici müzik sorununu ele alacağız; açılış sahnesindeki arıza buradan çıkıyor ve önlenebilir.

Sonra lisans tarafına geçeceğiz. Bir parçanın kullanılması için kaç ayrı izin gerektiğini ve bu izinlerin hangi aşamada kapanması gerektiğini göreceğiz.

Ardından cue sheet'i ve teslim paketini konuşacağız.

Filmlerde müzik kararlarının takvime ve haklara nasıl bağlandığını okuyacağız.

Kapanışta kendi spotting notlarını yazacaksın.

Sıfır noktası

Müzik tek bir kalem değil. İki ayrı kaynağı var ve ikisi ayrı yönetiliyor.

İkisi arasındaki fark bir tercih meselesi gibi görünüyor ve aslında bir risk meselesi.

Özgün müzikte risk zamanda: besteci vaktinde yetiştirecek mi?

Lisanslı müzikte risk iznin kendisinde: hak sahibi izin verecek mi, ne kadar isteyecek ve ne zaman cevap verecek?

İkinci risk daha sinsi, çünkü cevabın gelmemesi de bir cevap değil. Bir hak sahibi sessiz kaldığında yapım bekliyor ve beklerken alternatif de üretmiyor.

Bu ayrım dersin en çok işe yarayan kısmı ve en sık atlanan yeri.

Bir yapım bir şarkıyı kullanmak istiyor. Yayıncıdan izin alıyor ve kendini güvende sanıyor. Teslimde anlaşılıyor ki elindeki izin yalnız besteye ait; kullanmak istediği kayıt başka bir tarafa bağlı ve o taraf henüz sorulmamış.

Çözüm bazen basit: aynı eser yeniden kaydedilir ve ikinci izne gerek kalmaz. Ama bu karar da zaman ister ve teslime günler kala verilmez. Yeniden kayıt bir stüdyo, bir icracı ve bir düzenleme demek; yani kendi küçük yapımı.

Mekanizma

Müzik süreci altı adımda ilerliyor ve ilk adım sanıldığından çok daha erken.

Birinci adım — brief. Bestecinin filmi anlaması, tonunu ve müziğin ne iş yapacağını konuşması. Bu adım kurgu kilidinden önce başlar; besteci kaba kurguyu izler.

Erken başlamasının sebebi yaratıcı değil pratik. Besteci ne yazacağını düşünürken, yapım da o müziğin ne kadar süreceğini ve kaç enstrümanla kaydedileceğini bütçeleyebiliyor.

Brief bir belge değil bir konuşma; ama sonunda yazıya geçer. Yazılan şey müziğin nasıl olacağı değil, ne iş yapacağıdır.

İkinci adım — spotting.

Spotting oturumu yönetmen, besteci, kurgucu ve yapımcıyla birlikte yapılır ve tek bir oturumda bitmesi beklenir. Uygulamada senin çıkaracağın liste de bu.

Listenin en değerli sütunu süre değil, amaç sütunu. Bir müzik girişinin ne iş yaptığı yazıldığında, besteci neyi çözmesi gerektiğini biliyor; yazılmadığında besteciye yalnız bir süre veriliyor ve o süreyi doldurması isteniyor.

Üçüncü adım — demo. Besteci taslakları getirir ve bunlar üzerinde konuşulur. Demoların amacı beğenilmek değil, yönü doğrulamak.

Bu ayrım pratikte çok önemli. Bir demo beğenilmediğinde sorulacak soru şu değildir: başka bir şey yazar mısın? Sorulacak soru şudur: yön mü yanlış, yoksa uygulama mı? İkisinin cevabı bambaşka iki işe çıkıyor.

Dördüncü adım — kayıt. Canlı enstrümanla mı, elektronik olarak mı, kaç kişiyle ve nerede? Bu karar bütçenin en oynak kalemi ve takvimde en katı olanı; bir orkestra günü aylar öncesinden ayrılıyor.

Oynaklığın sebebi ölçek. Aynı besteyi bir kişiyle kaydetmek ile kalabalık bir toplulukla kaydetmek arasındaki fark, müziğin kendisinde değil bütçe satırında görünüyor.

Beşinci adım — lisans. Kullanılacak hazır parçaların izinleri. Bu adım tek başına yürümez; diğer beşinin yanında ve onlardan çok daha erken başlar.

Sırası olmamasının sebebi şu: lisans bir yapım kararı değil bir müzakere süreci ve müzakerenin ne kadar süreceğini tamamen karşı taraf belirliyor.

Altıncı adım — teslim. Miks için hazırlanan müzik dosyaları, belgeler ve kullanım kayıtları bu adımda elden çıkıyor.

Şimdi açılış sahnesindeki arızaya dönelim.

Bunun önlenmesi mümkün ve yapımcının işi.

Birinci önlem: geçici parçalar kasten kaba seçilir. Çok iyi oturan bir geçici parça, tam olarak sorunun kendisi.

İkinci önlem: besteci erken devreye girer ve kendi taslaklarını kurguya verir. Kulak o zaman filmin kendi müziğine alışıyor.

Üçüncü önlem: geçici müzikle yapılan izlemeler sınırlı tutulur ve izleyen herkese bunun geçici olduğu açıkça söylenir.

Ve dördüncüsü en zoru: geçici parça hiçbir zaman bir hedef olarak tarif edilmez. Besteciye "bunun gibi bir şey" denildiğinde istenen şey bir yön değil, bir kopya oluyor.

Doğru cümle başka: bu parçanın sahnede yaptığı şu işi seviyorum. İş tarif edildiğinde besteci kendi çözümünü üretiyor; parça tarif edildiğinde yalnız benzerini arıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Şimdi yapımcının en çok zorlandığı yerlere bakalım.

Lisans süreci en erken başlayan, en geç biten iş. Bir parça için izin sorulduğunda cevap günler değil haftalar sürebiliyor ve hak sahibi bulunamayabiliyor. Bu yüzden lisans talepleri geliştirme aşamasında başlatılır ve her parça için bir yedek belirlenir. Yedeksiz bir parça, kurguya girdiği anda bir rehin hâline geliyor ve pazarlık gücü tamamen karşı tarafa geçiyor.

Fiyat kullanım kapsamına göre değişiyor. Aynı parça için istenen bedel, hangi bölgelerde, hangi mecralarda ve ne kadar süreyle kullanılacağına göre kat kat farklılaşıyor. Dar kapsamla alınmış ucuz bir izin, film beklenmedik biçimde geniş dolaşıma girdiğinde yeniden pazarlık demek. Kapsam kararı bu yüzden yapımcının işi; besteci ya da müzik danışmanı bunu tek başına veremez.

Müzik danışmanı bir maliyet değil bir kısayol. Hak sahiplerini bulmak, pazarlığı yürütmek ve yedek önermek ayrı bir uzmanlık. Bu işi yapımcının kendisi yaptığında süreç uzuyor ve genellikle daha pahalıya kapanıyor; danışmanın ücreti çoğu zaman sağladığı indirimden küçük kalıyor.

Kaydın ölçeği takvimi kilitliyor. Canlı bir topluluk kullanılacaksa salon, müzisyenler ve şef aylar öncesinden ayrılıyor. Bu tarih kurgu kilidinden bağımsız olarak sabitleniyor ve kurgu gecikirse kayıt tarihi kaymıyor. Yapımcının işi bu iki takvimi birbirine bağlamak ve gecikme payını kayıt tarafına değil kurgu tarafına koymak; kayıt günü kaymıyor, kurgu günü kayabiliyor.

Cue sheet teslimden sonra düzeltilmiyor. Belge yayına gittikten sonra eksik bir satır, o hak sahibinin ödeme almaması anlamına geliyor ve düzeltmesi hem yavaş hem itibar maliyetli. Bu belge miks kapanırken hazırlanır, teslimden çok sonra değil.

Ve geçici müzik konusunda tek gerçek çözüm var. O da besteciyi mümkün olan en erken anda çağırmak. Diğer bütün önlemler bu birinin yerine geçmeye çalışıyor ve hiçbiri tam işlemiyor.

Bestecinin sözleşmesi neyi kapsıyor. Bedelin içinde kaydın maliyeti var mı, yok mu? İkisi tek kalemde toplandığında besteci hem yazmak hem kaydı organize etmek zorunda kalıyor ve kayıt ölçeği kendiliğinden küçülüyor. Ayrıldığında ölçeği yapımcı belirliyor ve bütçeyi ona göre kuruyor. Sözleşmede ayrıca müziğin başka yapımlarda kullanılıp kullanılamayacağı ve albüm hakkının kimde olduğu yazılır.

Müzik teslimi de kendi stem'ini ister. Ses postunda konuştuğumuz mantık burada da geçerli; müzik miks içine gömülü değil, ayrı katman olarak teslim edilir. Dublaj ya da farklı bir sürüm istendiğinde müziğin ayrı durması işi günlerden saatlere indiriyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Müziğin iki kaynağı vardır ve riskleri farklıdır: özgün bestede risk zamanda, lisanslı müzikte iznin kendisinde durur ve ikincisinde cevap süresi yapımın kontrolünde değildir.

Bir parçanın kullanılması için eserin kendisine ve o eserin belirli bir kaydına ait iki ayrı izin gerekir; biri alınıp diğeri alınmadığında parça kullanılamaz.

Spotting listesinin en değerli sütunu süre değil amaçtır; ne iş yaptığı yazılmayan bir giriş, besteciye çözülecek sorun yerine doldurulacak süre verir.

Geçici müzik alışkanlığı kimsenin hatası olmadan oluşur ve tek gerçek çözümü besteciyi erken çağırmaktır; diğer önlemler kısmi kalır.

Lisans kapsamı bölge, mecra ve süreye göre fiyatlanır ve dar alınmış ucuz bir izin, film geniş dolaşıma girdiğinde yeniden pazarlık demektir.

Cue sheet telif dağıtımının dayanağıdır ve miks kapanırken hazırlanır; eksik bir satır, hak sahibinin hiç ödeme almaması anlamına gelir.

Sonraki derse köprü

Ses ve müzik hatları kapandı. Kulak tarafında yapılacak iş bitti.

Geriye görüntü tarafında bekleyen en büyük ve en pahalı hat kaldı.

Görsel efekt, kurgu kilidinden çok önce başlayan ama ancak kilitten sonra kapanabilen tuhaf bir hat. Ve son yıllarda buna bir de sanal üretim eklendi; artık bazı kararlar sette, çekim anında veriliyor.

Bir sonraki derste görsel efekt ve sanal üretime geçiyoruz. Sorular şunlar olacak. Efekt planı hangi aşamada sayılır, maliyet neye göre hesaplanır ve sanal üretim hangi kararları çekim gününe taşır?