Ses postu

Açılış sahnesi

Görüntü kilitlendi ve ses ekibi çalışmaya başladı. Üçüncü hafta.

Yönetmen odaya giriyor ve küçük bir şey istiyor. Bir sahnede iki planın yeri değişsin.

Talep gerçekten küçük görünüyor. Görüntü tarafında birkaç dakikalık iş.

Ses tarafında o sahne çoktan bitti. Diyalog kurgusu temizlendi, ADR listesi çıkarıldı ve oyuncu stüdyoya çağrıldı. Foley çekildi. Atmosfer kuruldu ve sahnenin geçişleri buna göre yazıldı.

İki planın yer değiştirmesi bu dördünü birden açıyor.

Kimse itiraz etmiyor. Çünkü ses odasında olan biten dışarıdan görünmüyor ve görünmeyen bir emeğin maliyeti de hesaba girmiyor.

Talep onaylanıyor, sahne değişiyor ve üç günlük iş yeniden yapılıyor. Kimse bu üç günü bir yere yazmıyor.

Önceki derste kurguyu yönettik ve kilidin neden bir kapı olduğunu söyledik.

Şimdi o kapının arkasındaki ilk hatta giriyoruz. Ve buradaki temel gerçek şu: ses hattında ucuz deneme yoktur.

Görünmezlik bu hattın en büyük yapısal sorunu. Kimse ses ekibinin ne yaptığını izlemiyor, dolayısıyla kimse ne kadar iş açtığını da tahmin edemiyor.

Bu derste ne olacak

Önce ses hattının katmanlarını ayıracağız; altı ayrı iş var ve hepsi ayrı uzmanlık istiyor.

Sonra bu katmanların neden belirli bir sırayla kurulduğunu göreceğiz ve sıranın bozulmasının ne demek olduğunu konuşacağız.

Ardından miksin ne olduğunu ve neden tek bir dosya olarak teslim edilmediğini kuracağız.

Sonra loudness ölçütüne bakacağız — teslim reddinin en sık ve en kolay önlenebilir sebebi.

Ardından ses teslim matrisini çıkaracağız; hangi platforma ne gideceği tek tabloda duracak.

Filmlerde sesin nasıl kurulduğunu okuyacağız.

Kapanışta kendi ses teslim matrisini yazacak ve takvimi ondan geriye doğru kuracaksın.

Sıfır noktası

Ses tek bir iş değil. Altı ayrı katman var: diyalog, ADR, Foley, efekt, atmosfer ve tasarım. Her biri ayrı bir uzmanlık ve hepsi en sonda miks masasında buluşuyor.

Bu ikisi arasındaki denge doğrudan set kaydının kalitesine bağlı. Sette iyi kaydedilmiş bir diyalog ADR listesini kısaltıyor; kötü kaydedilmiş bir diyalog ise oyuncu takvimi, stüdyo kirası ve yeniden oyunculuk demek.

Foley'nin performans olması bu dersin en önemli ayrıntılarından biri. Yeniden yapılması, bir dosyayı kopyalamak değil; bir insanı yeniden çağırmak ve sahneyi yeniden oynamak demek.

Stem'in varlık sebebi ileriye dönük. Dublaj yapılacaksa diyalog katmanı değiştirilir ve diğer ikisi olduğu gibi kalır; tek dosya teslim edilmiş olsaydı bu mümkün olmazdı.

Altı katmanın ortak özelliği şu: hiçbiri diğerinin yerine geçmiyor ve hiçbiri sonradan ucuza eklenmiyor.

Mekanizma

Katmanlar belirli bir sırayla kuruluyor ve sıra bir tercih değil.

Birinci sıra diyalog. Önce konuşma yerine oturur, çünkü diğer bütün katmanlar onun etrafında dengelenir. Diyalog netleşmeden efekt seviyesi ayarlanamıyor.

İkinci sıra ADR kararı. Hangi replikler yeniden kaydedilecek, listesi burada çıkar. Ve bu liste bir takvim sorunudur; oyuncunun müsaitliği yapımın değil oyuncunun elinde.

Üçüncü sıra Foley. Görüntüye bakılarak, stüdyoda canlandırılan sesler.

Dördüncü sıra efekt. Kütüphaneden ya da özel kayıttan gelen sesler.

Beşinci sıra atmosfer. Mekânların sürekli sesi serilir ve sahne geçişleri buna göre yumuşatılır.

Altıncı sıra tasarım. Anlatının gerektirdiği, gerçekte karşılığı olmayan sesler; bir makinenin karakteri, bir rüyanın dokusu, bir gerilimin altındaki uğultu.

Ve en sonda miks. Miks bir katman değil; altı katmanın birbirine göre dengelendiği ve tek bir bütün hâline geldiği son aşama. Burada artık yeni malzeme üretilmiyor.

Bu sıranın mantığı basit: her katman bir öncekinin bıraktığı boşluğa yerleşiyor. Diyalog netleşmeden efektin ne kadar yüksek olacağı bilinemiyor; efekt yerleşmeden atmosferin nereye kadar duyulacağı kararlaştırılamıyor.

Sıranın bozulmasının bedeli somut. Atmosfer serildikten sonra bir replik değişirse, atmosferin altındaki geçiş de değişiyor. Miks yapıldıktan sonra bir efekt eklenirse, miks o bölümde yeniden yapılıyor.

Ve burada ses hattını diğer hatlardan ayıran şey ortaya çıkıyor.

Kurguda bir deneme ucuzdur; kurgucu iki planın yerini değiştirir, izler ve beğenmezse geri alır. Maliyeti birkaç dakika.

Ses hattında böyle bir deneme yok. Foley bir performans, ADR bir stüdyo günü ve miks bir salon rezervasyonu. Her birinin geri alınması yeniden yapılması demek.

İşte bu yüzden görüntü kilidi ses hattı için bir nezaket değil bir ön koşul.

Bunun yapımcı için pratik karşılığı şu: kilitten sonra gelen her görüntü talebi, ses tarafındaki karşılığıyla birlikte fiyatlanır. Talebi getiren kişiye söylenecek şey hayır değil; bu değişikliğin ses tarafında kaç gün açtığıdır.

Sayı söylendiğinde taleplerin önemli bölümü kendiliğinden geri çekiliyor; kalanlar ise gerçekten gerekli olanlar oluyor.

Katmanların bir ortak özelliği daha var: hepsi görüntüye bakarak çalışıyor. Yani her katman, kendi işini yaparken görüntünün sabit olduğunu varsayıyor ve bu varsayım bozulduğunda yapılan iş değil, yapılan işin dayanağı geçersiz oluyor.

Miks aşamasının kendi içinde de bir ayrım var ve yapımcının bilmesi gereken kısım bu.

Miks bittiğinde ortaya tek bir dosya çıkmıyor. Stem'ler ayrı ayrı korunuyor ve teslimde ikisi birden veriliyor.

Sebebi ileriye dönük esneklik. Bir dublaj istendiğinde, bir yayıncı farklı bir loudness ölçütü dayattığında ya da bir festival başka bir ses düzeni istediğinde, elde stem varsa iş saatlerle ölçülüyor. Stem yoksa miks baştan yapılıyor ve o iş günlerle ölçülüyor.

Loudness ise en sık teslim reddine yol açan kalem ve en kolay önlenebilir olanı.

Ölçüt platformdan platforma değişiyor ve hangi platforma ne verileceği baştan biliniyorsa miks o ölçüte göre kapatılıyor. Bilinmiyorsa teslimden sonra öğreniliyor ve miks yeniden açılıyor.

Bu yüzden ses teslim matrisi kurgu kilidinden önce yazılır. Matris, ses ekibine ne üreteceğini söyleyen tek belge.

Matrisin bir işlevi daha var ve yapımcı için asıl değeri orada. Takvim matristen geriye doğru kuruluyor: en erken teslim tarihi biliniyorsa miksin kapanma günü, ADR'nin bitiş günü ve oyuncuların aranma günü kendiliğinden çıkıyor.

Bu üç tarih yazılmadığında ses hattı takvimsiz çalışıyor ve takvimsiz bir hat, kendi payını her zaman en sondan alıyor. Sondan alınan pay da genellikle yetmiyor; yetmediğinde kısaltılan şey miks süresi oluyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Şimdi yapımcının en çok zorlandığı yerlere bakalım.

ADR takvimi yapımın elinde değil. Oyuncuların müsaitliği başka işlere bağlı ve çoğu zaman aylar önceden planlanmış durumda. Bu yüzden ADR listesinin kabaca ne kadar olacağı kurgu kilidinden önce tahmin edilir ve oyuncuların takvimine erken not düşülür. Kilitten sonra yapılan bir arama, altı ay sonrasına randevu alabiliyor.

Sette kaydedilen ses, post bütçesini belirliyor. Ses kayıtçısına ayrılan bütçe ile ADR bütçesi ters orantılı çalışıyor. Sette tasarruf edilen her gün, stüdyoda daha uzun bir liste olarak geri geliyor ve stüdyo günü genellikle daha pahalı. Bu takas çekim bütçesi kurulurken görünmüyor, çünkü iki kalem farklı aşamalarda duruyor.

Ses ekibi kurguyu erken izlemeli. Kilit beklenmeden, kaba kurgu aşamasında bir izleme yapılırsa ses ekibi neyin geleceğini biliyor ve hazırlığını ona göre kuruyor. Bu izleme bir onay değil; yalnız bir öngörü. Yapımcının işi bu izlemeyi takvime koymak.

Stem teslimi sonradan üretilemez. Miks kapandıktan sonra stem istendiğinde, oturum hâlâ duruyorsa iş kısa; durmuyorsa miks baştan yapılıyor. Bu yüzden oturumların ne kadar süreyle saklanacağı sözleşmede yazılır ve Kapanış ve wrap dersinde konuştuğumuz arşiv kararının parçası olur.

Loudness ölçütü platformla birlikte gelir. Aynı film sinemada, bir yayın platformunda ve televizyonda üç farklı ölçüt isteyebiliyor. Matris bu yüzden bir tablo; tek bir satır değil. Teslim reddi vakalarının önemli bölümü bu tablonun hiç yazılmamış olmasından çıkıyor.

Ve müzik bu hattın içinde değil. Müziğin kendi süreci, kendi hakları ve kendi takvimi var; ses miksinde buluşuyorlar ama ayrı yürüyorlar. Bir sonraki dersin konusu bu ve karıştırıldığında en sık çıkan sonuç, müzik hakkının miks gününde eksik çıkması.

Miks salonunda yapımcı ne yapar. Miks günleri pahalı ve orada alınacak kararların çoğu yaratıcı değil, öncelik kararı. Hangi sahneye ne kadar zaman ayrılacağı, hangi sorunun çözülmeden bırakılacağı ve neyin yeterli sayılacağı yapımcının işi. Salonda oturup her sahneyi baştan sona dinlemek gerekmiyor; gerekli olan, sürenin nasıl bölüneceğine daha salona girmeden karar vermiş olmak.

Ve ilk izlemede ses eksik duyulur. Kurgu sürecinde herkes geçici seslerle izliyor ve kulak ona alışıyor. Nihai miks ilk kez dinlendiğinde tanıdık gelmeyebiliyor ve bu bir hata işareti değil. Karar vermeden önce en az bir kez daha ve dinlenmiş bir kulakla dinlenir; ilk izlemede verilen ses notları çoğu zaman geri alınıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Ses postu tek bir iş değil altı ayrı katmandır — diyalog, ADR, Foley, efekt, atmosfer ve tasarım — ve her biri ayrı bir uzmanlıktır.

Katmanlar sabit bir sırayla kurulur ve sıra bozulduğunda iş tekrarlanır; atmosfer serildikten sonra değişen bir replik, altındaki geçişi de açar.

Ses hattında ucuz deneme yoktur; Foley bir performans, ADR bir stüdyo günü ve miks bir salon rezervasyonudur, bu yüzden görüntü kilidi ses için bir ön koşuldur.

Sette kaydedilen sesin kalitesi ADR listesinin uzunluğunu belirler ve sette kazanılan gün stüdyoda genellikle daha pahalı geri gelir.

Miks tek bir dosya olarak teslim edilmez; stem ayrı ayrı korunur ve dublaj, farklı ölçüt ya da farklı ses düzeni istendiğinde işi saatlere indiren şey odur.

Loudness ölçütü platformla birlikte gelir ve teslim matrisi kurgu kilidinden önce yazılır; matris yoksa ses ekibi hangi ölçüte kapatacağını bilemez.

Sonraki derse köprü

Ses hattı kuruldu ve miks masasında bütün katmanlar buluştu.

Ama bir katman bu derste kasıtlı olarak dışarıda bırakıldı.

Müzik ses miksinde diğerleriyle aynı masada buluşuyor; buna karşılık kendi süreci, kendi takvimi ve en önemlisi kendi hak yapısı var. Bir efekt satın alınır, bir müzik parçası ise izin ister.

Bir sonraki derste müzik sürecine geçiyoruz. Sorular şunlar olacak. Özgün müzik ile hazır müzik arasındaki fark nedir, haklar hangi aşamada kapanır ve müzik kararı takvime nasıl bağlanır?