Geliştirme takvimi

Açılış sahnesi

Bir takvim yaptın.

Araştırma üç hafta. Hak görüşmesi bir hafta. Birinci taslak sekiz hafta. Notlar bir hafta. İkinci taslak altı hafta. Paketleme dört hafta.

Topla: yaklaşık altı ay.

Şimdi gerçeğe bakalım.

Araştırma üç hafta sürdü, doğru. Ama hak sahibini bulmak bir buçuk ay aldı, sonra avukatları iki ay cevap vermedi. Senarist gerçekten sekiz haftada yazdı; sen de üç hafta okuyamadın, çünkü başka bir işin vardı. Notları verdin, ikinci taslak geldi, ve yönetmen aday olarak düşündüğün kişi altı ay sonra müsait.

Toplam: yirmi ay.

Ve dikkat et — kimse tembellik etmedi. Herkes kendi işini söylediği sürede yaptı.

Fark nereden çıktı?

Senin takvimin yalnız çalışılan zamanı sayıyordu. Oysa geliştirmede zamanın büyük kısmı çalışmakla değil, beklemekle geçer.

Bu ders o beklemeyi görünür kılmakla ilgili. Çünkü görünmeyen bekleme, planlanamayan bekleme demektir.

Ve bir şey daha var. O yirmi ay boyunca birileri bekledi: senarist, yönetmen adayı, hak sahibi. Beklerken de başka işlere girdiler. Takvimini gerçekçi kurmayan yapımcı yalnız zaman kaybetmez, insanları da kaybeder.

Bu derste ne olacak

Önce geliştirmenin gerçek zaman yapısını kuracağız: çalışma süresi ile bekleme süresi ayrı sayılır. Sonra bağımlılıkları konuşacağız — hangi iş hangisini beklemek zorunda ve hangisi paralel yürüyebilir. Ardından bu dersin en yapımcıya özgü kısmına geleceğiz: takvim ileriye değil, geriye doğru kurulur; çünkü belirleyici tarihlerin çoğu senin değil. Sonra karar kapılarını göreceğiz; kapısı olmayan proje yıllarca sürüklenir. Ardından bunları gerçek yapımların geliştirme sürelerinden okuyacağız. Ders bittiğinde bir geliştirme takvimi çizebiliyor olacaksın.

Bir hatırlatma: bu takvim çekim takvimi değil. Çekim planlaması ayrı bir aşamanın konusu; burada tek kare çekilmeden önce geçen aylardan söz ediyoruz.

Sıfır noktası

Vize başvurusu yapıyorsun.

Formu doldurmak kırk dakika sürüyor. Belgeleri toplamak bir gün.

Peki işlem ne kadar sürüyor? Üç ay.

O üç ayın neredeyse tamamında sen hiçbir şey yapmıyorsun. Bekliyorsun.

Şimdi ikinci gerçek. Randevu gününü sen seçmiyorsun. Sistem sana bir gün veriyor ve o gün ne zaman olursa, bütün planın ona göre kuruluyor.

Uçak biletini randevuya göre alıyorsun. İzin günlerini ona göre ayarlıyorsun. Yani takvimini kendi işine göre değil, kontrol edemediğin bir tarihe göre kuruyorsun.

Geliştirme tam olarak böyle işler.

Yazmak dört ay sürer, doğru. Ama fon başvurusunun son günü mart ayındaysa ve sen nisanda hazır olacaksan, dört aylık işin ekim ayına kadar beklemek zorunda kalır. Altı ay kaybettin ve tek bir gün geç kaldığın için.

Benzetme üç yerde tutmuyor; biri işi zorlaştırıyor, biri bir fırsat veriyor, biri de takvimin şeklini değiştiriyor.

Birincisi: vize başvurusunun ortalama işlem süresi yayımlanır. Ne kadar bekleyeceğini aşağı yukarı bilirsin.

Geliştirmede hiçbir bekleme süresi yayımlanmaz. Bir fon ne zaman cevap verir, bir kanal bir dosyayı ne zaman okur, bir menajer ne zaman döner? Bunları ancak deneyimle ve sorarak öğrenirsin. Ve sormak meşrudur — "genellikle ne kadar sürer" sorusu hiçbir masada ayıp değildir.

İkincisi, ve bu bir fırsat: vize beklerken yapabileceğin bir şey yoktur.

Geliştirmede beklerken her zaman yapılacak başka bir iş vardır. Senarist yazarken sen izleyici raporunu hazırlarsın; hak sahibinin avukatı beklerken görsel yaklaşımı kurarsın.

Beklemeyi boş geçiren yapımcı, aslında iki kat zaman kaybeder.

Üçüncüsü: vizede tek bir başvurun vardır. Geliştirmede ise aynı anda birkaç kapı çalarsın ve cevaplar farklı zamanlarda gelir; biri olumlu, biri olumsuz, biri hiç gelmez. Takvim tek bir hattı değil, birkaç hattı birden taşımak zorundadır.

Mekanizma

İki ayrı süre

Bunu ayırmadan yapılan hiçbir takvim tutmaz.

Pratik kural şu: her işin yanına iki sayı yazılır. Ne kadar çalışılacak, ve sonra ne kadar beklenecek.

Birkaç tipik bekleme, kabaca.

Bir hak sahibini bulmak ve ilk cevabı almak: haftalar. Bir avukat incelemesi: haftalar. Bir fon başvurusunun sonucu: aylar. Bir kanalın bir dosyayı okuması: belirsiz. Bir oyuncunun menajerinden dönüş: haftalar, bazen hiç.

Bu sayılar ülkeye ve kuruma göre değişir; ezberlenecek şey rakam değil, iki sütun yazma alışkanlığıdır.

Ve bir uyarı: bekleme süresini kısaltmak çoğu zaman elinde değildir. Elinde olan tek şey onu öngörmek ve o aralığı doldurmaktır.

Bağımlılık: neyi neyin beklemesi gerekir

Bir takvimin gerçek içeriği kutular değil, kutular arasındaki oklardır.

Bazı işler kesinlikle sıralıdır.

Hak, yazımdan önce gelir. Fikri mülkiyet kaynağı dersinde bunun sebebini konuşmuştuk; hakkı belirsizken yazılan senaryo, kullanılamayabilecek bir senaryodur.

Araştırma, yazımdan önce gelir — ya da en azından yazımın ilk turundan önce. Yoksa yazar boşluğu kendi uydurur ve sonra düzeltmek pahalıya patlar.

Okuma, notlardan önce gelir. Notlar, sonraki taslaktan önce.

Paketleme, senaryodan sonra gelir. Yaratıcı paket dersinde sırayı konuşmuştuk; hazır olmayan metinle bir isme gitmek o ismi yakar.

Ama bazı işler paralel yürür ve yeni yapımcılar bunu kaçırır.

İzleyici raporu, senarist yazarken hazırlanır. Görsel yaklaşım, hak görüşmeleri sürerken kurulur. Karşılaştırmalı yapım araştırması her zaman yapılabilir. Danışman aramak, senaryo beklerken yapılır.

Kural şu: bekleme aralıkları paralel işlerle doldurulur. Bir takvimde üst üste binen kutular varsa bu bir hata değil, iyi bir işarettir.

Takvim geriye doğru kurulur

Şimdi bu dersin en yapımcıya özgü kısmı.

Geliştirme takvimi bugünden ileriye doğru değil, bu tarihlerden geriye doğru kurulur.

Sebebi basit. İçeride yaptığın işlerin tarihi esnektir; bir taslak iki hafta gecikebilir. Ama bir fonun son başvuru günü gecikmez.

Yöntem şöyle işler. Önce önündeki on iki ayın sabit tarihlerini bir sayfaya yaz. Hangi fonun ne zaman kapandığını, hangi pazarın ne zaman toplandığını.

Sonra hedeflediğin tarihi seç ve oradan geriye say. Başvuru martta kapanıyorsa, dosya şubatta hazır olmalı. Dosya şubatta hazır olacaksa senaryo ocakta bitmeli. Senaryo ocakta bitecekse yazım eylülde başlamalı. Yazım eylülde başlayacaksa hak temmuzda çözülmüş olmalı.

Ve şimdi bugüne bak. Temmuza kaç ay var, ve hak işi o kadar sürer mi?

Cevap hayırsa iki seçeneğin var: ya bir sonraki dönemi hedeflersin, ya da bir şeyi kısaltırsın. İkisi de meşru; olmayan şey her şeyin sığacağını varsaymaktır.

Bu yöntemin bir yan faydası daha var. Geriye doğru sayınca hangi işin gerçekten kritik olduğu görünür. Çoğu projede kritik olan yazım değil, hak ya da bir kişinin müsaitliğidir.

Karar kapıları

Kapısı olmayan proje durmaz. Yıllarca sürüklenir, çünkü hiçbir gün "bugün bırakma günü" değildir.

İyi bir geliştirme takviminde en az üç kapı vardır.

Birinci kapı: hak ve erişim. Belirli bir tarihe kadar hak zemini netleşmediyse ne olacak? Fikir eleme dersinde bunun bir eşik ölçütü olduğunu söylemiştik; burada tarihi konur.

İkinci kapı: metin. Kaçıncı taslakta ne beklenir? Sözleşmedeki turlar bittiğinde metin hâlâ olmadıysa karar verilir — yeni anlaşma, başka yazar, ya da rafa kaldırma.

Üçüncü kapı: paket ve pazar. Belirli bir tarihe kadar ilgi oluşmadıysa proje bekletilir mi, ölçek küçültülür mü?

Her kapının iki şeyi olmalı: bir tarih ve bir ölçüt. Tarihi olup ölçütü olmayan kapı, gelindiğinde "biraz daha bakalım" der ve kapı olmaktan çıkar.

Ve kapıdan geçilemediğinde verilen karar "öldü" olmak zorunda değil. Fikir eleme dersinde raf projesini konuşmuştuk; kapı çoğu zaman rafa çıkar ve yeni bir tarih yazılır.

Filmlerden okuma

Bekleme ve süre

Kaynak, sıra ve bağımlılık

Sabit tarihler ve dış takvimler

Usta katmanı

Takvimi geriye doğru kurmak bir yöntemdir. Onu ayakta tutan ise birkaç çalışma alışkanlığıdır.

Birincisi: takvimi kendine göre değil, en yavaş halkaya göre kur. Bir projede genellikle tek bir kritik yol vardır ve o yol üzerindeki her gecikme doğrudan sona yansır. Diğer işlerde bir hafta gecikme kimseyi ilgilendirmez. Hangisinin kritik yolda olduğunu bilmek, nerede baskı yapacağını bilmektir.

İkincisi: kendi zamanını da takvime yaz. Yeni yapımcılar başkalarının işlerini planlar ve kendi okuma, düşünme ve toparlama sürelerini planlamaz. Oysa çoğu gecikmenin sebebi yapımcının kendisidir; senaryo geldi ve üç hafta okunmadı. Bu kutu takvimde yoksa gecikme görünmez, yalnız hissedilir.

Üçüncüsü: gecikmeleri erken haber ver. Bir tarihin kaçacağını iki hafta önce söylemek yönetilebilir bir sorundur; kaçtığı gün söylemek bir krizdir. Bu, Pitch tasarımı dersindeki kötü haberi kendin verme kuralının takvimdeki karşılığı.

Dördüncüsü: takvim bir belge değil, bir konuşma aracıdır. Senariste, yönetmene ve finansöre aynı takvimi göstermek ortak bir gerçeklik kurar. Herkesin kafasında ayrı bir takvim olduğunda, kimse geciktiğini bilmez çünkü kimse aynı tarihi beklemiyordur.

Beşincisi: her takvim iyimserdir ve bunu bilerek pay bırak. Ama payı toplamın sonuna değil, bekleme kutularının içine koy; sona konan pay ilk sıkışmada harcanır. Beklemeye pay koymak ise gerçekçidir, çünkü bekleme zaten senin kontrolünde değildir.

Altıncısı: bir projeyi aynı anda tek başına yürütmüyorsun. Geliştirmenin uzun beklemeleri, aynı anda iki üç projeyi taşımayı mümkün kılar ve deneyimli yapımcılar bunu yapar. Tek proje taşıyan yapımcı, bekleme dönemlerinde iş yapmıyordur ve bu hem mali hem ruhsal olarak sürdürülemez.

Yedincisi: takvime "yeniden okuma" günleri koy. Belirli aralıklarla dosyanın tamamını baştan okumak, projenin nereye kaydığını gösterir. Sinopsis ve treatment dersinde eski belgeyle yeni masaya gitmenin sakıncasını söylemiştik; takvimde bir gün ayrılmazsa o okuma hiç yapılmaz.

Sekizincisi: bir tarihi kaçırdığında yeni tarihi hemen koyma. Önce neden kaçtığına bak. Aynı sebep tekrar edecekse yeni tarih de kaçar ve iki kez kaçan bir tarih, çevredeki herkesin takvime olan güvenini bitirir. Bir kez dürüstçe uzatılan takvim, üç kez sessizce ötelenen takvimden çok daha az zarar verir.

Dokuzuncusu: bitmeyen geliştirme diye bir şey vardır ve teşhis edilebilir. İşaretleri şunlar — art arda gelen taslaklar birbirine benziyorsa, aynı notlar tekrar ediliyorsa, ya da her yeni tarih bir öncekinin kopyasıysa. Bu durumda sorun takvimde değil projededir ve kapı kararı vermek gerekir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Dördünün arkasında aynı kanı var: takvimi bir tahmin sanmak. Değil. Takvim bir karar aracıdır; ne zaman baskı yapacağını, ne zaman bekleyeceğini ve ne zaman bırakacağını söyler.

Bir de sessiz bir beşinci hata var: takvimi kimseyle paylaşmamak. Kafasında takvim taşıyan yapımcı, geciktiğini kendisi bile fark etmez; çünkü karşılaştıracağı yazılı bir tarih yoktur. Paylaşılan takvim aynı zamanda ortak bir gerçeklik kurar ve o gerçeklik olmadan kimse geciktiğini bilmez.

Uygulama — kendin dene

Birinci adım: önündeki on iki ayın sabit tarihlerini yaz. Fon başvuru günleri, pazar ve laboratuvar takvimleri, festival son teslimleri, biliyorsan bir kişinin müsait olduğu pencere.

İkinci adım: bu tarihlerden birini hedef olarak seç. Sonra oradan geriye doğru say ve her adımın ne zaman bitmesi gerektiğini yaz.

Üçüncü adım: geriye sayım bugünün gerisine düştü mü? Düştüyse ya bir sonraki dönemi hedefle ya bir işi kısalt. Sığdığını varsayma.

Dördüncü adım: her işi iki sütunla yaz — çalışma süresi ve bekleme süresi. Bekleme süresini bilmiyorsan tahmin et ve yanına soru işareti koy; o soru işaretleri senin öğrenecek işlerin.

Beşinci adım: bekleme kutularının içine paralel işler yerleştir. Boş kalan her bekleme aralığı, kaybedilmiş zamandır.

Altıncı adım: kritik yolu işaretle. Hangi zincir gecikirse son tarih kayar? Gecikince kimseyi etkilemeyen işleri ayrı işaretle.

Yedinci adım: en az üç karar kapısı koy. Her birine bir tarih ve bir ölçüt yaz. Ölçüt "iyi gidiyorsa" olamaz; ölçülebilir bir şey olmalı.

Sekizinci adım: kendi kutularını da ekle. Okuma, düşünme, toparlama. Bunlar takvimde yoksa gecikmeleri de görünmez.

Dokuzuncu adım, ve gerçek sınav: takvimi senaristine ya da bir ortağına göster ve sor — bu tarihler sana gerçekçi geliyor mu? Hayır diyorsa hangi kutuyu işaret ettiğine bak; muhtemelen doğru yeri gösteriyordur.

Kilit özet

Birincisi: geliştirmede zamanın çoğu çalışmakla değil beklemekle geçer. Her işin yanına iki sayı yazılır — ne kadar çalışılacak, sonra ne kadar beklenecek.

İkincisi: takvim ileriye değil geriye doğru kurulur. Belirleyici tarihlerin çoğu senin değil; fon günleri, pazar takvimleri ve mevsim beklemez.

Üçüncüsü: bekleme aralıkları paralel işlerle doldurulur. Bir takvimde üst üste binen kutular hata değil, iyi bir işarettir.

Dördüncüsü: karar kapısının bir tarihi ve önceden yazılmış bir ölçütü olur. İkisinden biri eksikse o bir kapı değil, temennidir.

Beşincisi: yapımcı olarak kendi zamanını da takvime yaz. Çoğu gecikmenin sebebi başkası değil, yapımcının okumaya sıra gelmeyen üç haftasıdır; takvimde yoksa görünmez de.

Sonraki derse köprü

Takvim çıktı ve aylar belli oldu.

Şimdi o ayların bir de faturası var.

Bir sonraki derste geliştirme bütçesine geçiyoruz ve rahatsız edici bir gerçekle karşılaşacağız: bu paranın büyük kısmı, proje hiç çekilmese bile harcanmış olacak.

Soru şu olacak: tek kare çekilmeden hangi kalemler için para harcanır, o parayı kim verir, ve geri gelmeyebileceği bilinerek nasıl verilir? Geliştirme, yapımcılığın en çok kendi cebinden ödenen aşamasıdır.