Dizi proje geliştirme

Açılış sahnesi

Bir dizi fikri anlattın. Karşıdaki beğendi.

Sonra tek bir soru sordu:

"On ikinci bölümde ne oluyor?"

Ve durdun.

Çünkü ilk bölümü biliyorsun. İkinciyi de aşağı yukarı. Üçüncüde ne olacağını düşünmedin bile.

Bu soru bir tuzak değil. Sektörün en dürüst sorusu.

Sinemada bir hikâye anlatırsın ve biter. Dizide ise anlattığın şey bir hikâye değil, hikâye üreten bir düzenektir. Ve o düzenek çalışıp çalışmadığını ilk bölümde değil, on ikinci bölümde belli eder.

Şimdi işin yapımcıya bakan yüzü, ve bu ders onun üstüne kurulu.

Bir film bir kez üretilir. Bir dizi sekiz kere, kırk kere, bazen üç yüz kere üretilir.

Ve her seferinde aynı ekiple, aynı bütçeyle, aynı takvimle. Bir filmde olağanüstü bir gün yaşanabilir; bir dizide olağanüstü bir gün, kalan otuz dokuz günü tehdit eder.

Bu yüzden bir dizi konsepti yalnız bir anlatı fikri değildir. Aynı zamanda bir üretim sistemidir. Ve bir kez büyüleyici olan her şey, kırk kere yapıldığında bir yüke dönüşür.

Bu derste ne olacak

Önce dizi dosyasının bir film dosyasından ne fazla taşıdığını kuracağız. Sonra bu dersin merkezine geleceğiz: dizi konsepti aynı anda bir üretim sistemidir ve her yaratıcı seçim tekrar eden bir maliyete ya da tekrar eden bir tasarrufa dönüşür. Ardından bölüm motorunu ve sezon vaadini konuşacağız; birincisi haftayı, ikincisi yılı taşır. Sonra karakter ansamblının neden karakter listesi olmadığını göreceğiz. Ardından pilotun neyi ispatladığına bakacağız. Sonra bunları gerçek dizilerin yapım hikâyelerinden okuyacağız. Ders bittiğinde bir mini dizi dosyası kurabiliyor olacaksın.

Bir hatırlatma: Dizi anlatısı dersinde bölüm yapısını konuşmuştuk ve bölüm motoru, sezon motoru, sezon hattı gibi terimler orada tanımlandı. Onları tekrar tanımlamıyoruz. Burada soru başka — bunlar bir dosyada nasıl kanıtlanır?

Sıfır noktası

Bir otobüs hattı kuracaksın.

Taksi işletmiyorsun; taksi her seferinde farklı bir yolculuktur. Hat başka bir şey: her gün, aynı saatte, aynı güzergâh.

Şimdi güzergâhı nasıl seçersin?

En güzel manzaralı yolu değil. En kısa yolu bile değil. Her gün tekrarlanabilen yolu seçersin.

Kışın kapanan bir yokuş bir kez geçilebilir, üç yüz kez geçilemez. Sabah saatinde tıkanan bir kavşak, bir yolculukta gecikme, bir hatta iflastır.

Sonra bir garaj kurarsın. Otobüsler geceyi orada geçirir, bakım orada yapılır. Garaj hattın en pahalı yatırımıdır ve aynı zamanda hattı mümkün kılan şeydir. Her sabah sıfırdan bir otobüs bulmuyorsun.

Ve şoförleri işe alırsın. Aynı şoförler, her gün. Çünkü her gün yeni şoför aramak bir hat işletmesi değildir.

Dizi tam olarak böyle kurulur.

Güzergâh bölüm motorudur — her hafta tekrarlanabilecek olan şey. Garaj sabit dekordur. Şoförler ana kadrodur.

Sinema bir taksi yolculuğudur; bir kere, oraya, o kadar. Dizi bir hattır.

Benzetme üç yerde tutmuyor ve üçü de bu işi zorlaştırıyor.

Birincisi: otobüs hattının güzergâhı değiştirilebilir. Beğenilmezse bir sonraki ay yeni bir yol denenir.

Dizide böyle bir esneklik yoktur. Pilot çekildikten sonra dekorlar inşa edilmiş, oyuncular sözleşmelenmiş, mekânlar kiralanmıştır. Yapımın yaşam döngüsü dersinde kararların hangi aşamada geri alınamaz olduğundan söz etmiştik; dizide o pencere sinemadan çok daha erken kapanır.

İkincisi, ve daha zoru: otobüse binen kim gelirse gelir. Hattın işi taşımaktır, kim olduğunu sormaz.

Dizi ise aynı insanların geri gelmesini istemek zorundadır. Bu çok daha zor bir vaattir; her hafta yeniden kazanılması gerekir ve bir kez kaybedildiğinde geri gelmez.

Üçüncü fark en incesi. Otobüs hattı sabit bir hizmet verir ve tekdüzelik bir sorun değildir; hatta erdemdir. Dizide ise tekrar ile tekdüzelik arasında ince bir çizgi vardır. Aynı şeyi tekrarlayacaksın ama her hafta biraz farklı olacak. Bu gerilim dizi işinin merkezinde durur.

Mekanizma

Dizi dosyası neyi fazladan taşır

Fazladan taşıdığı dört şey var.

Birincisi: bir bölümün nasıl kurulduğu. Yalnız pilot değil, tipik bir bölüm. İyi dosyalarda pilotun yanında sıradan bir bölümün de özeti bulunur ve bu genellikle daha ikna edicidir.

İkincisi: sezonun nereye gittiği. Kaç bölüm, hangi kırılmalar, sezon sonunda ne değişmiş oluyor?

Üçüncüsü: kadronun neden bu kadro olduğu. Her karakterin yanında bir cümle — bu kişi hangi hikâyeleri üretir?

Dördüncüsü, ve en çok atlanan: ikinci sezonun nereden geleceği.

Konsept bir üretim sistemidir

Şimdi bu dersin tezi.

Bir dizide her yaratıcı karar, kırk kere tekrarlanacak bir üretim kararıdır.

Bunu somutlaştıralım.

Mekân. Dizide mekân bir seçim değil, bir yatırımdır.

Bir hastane, bir karakol, bir ev, bir gazete odası. Bunlar tesadüf değil; hem hikâye üreten hem sabit dekora uygun yerlerdir.

Tersini düşün. Her bölümü başka bir şehirde geçen bir dizi fikri kâğıtta heyecan verici görünür. Üretimde her hafta yeni bir keşif, yeni bir izin, yeni bir taşınma demektir. Aynı fikir sinemada bir kez yapılır ve sorun olmaz.

Kadro. Ana oyuncular her bölümde vardır ve sözleşmeleri sezonluktur. Her bölümde yeni bir yıldız fikri, dizi bütçesinin kaldıramayacağı bir yapıdır.

Zaman ve mevsim. Dış çekim ağırlıklı bir dizi, hava koşullarına bağımlıdır ve çekim takvimi aylara yayılır. Kapalı mekân ağırlıklı bir dizi, takvimi kendi kontrolünde tutar.

Efekt ve dönem. Bir filmde bir kez inşa edilen dünya, dizide her bölümde yeniden üretilir.

Buradaki kural şu: bir dizide pahalı olan şey, pahalı sahne değil; tekrar eden pahalı unsurdur.

Ve tersi de doğru ve daha az bilinir. Bir dizide ucuz olan şey, ucuz görünen değil; tekrar kullanılabilendir. İlk bölümde büyük bir yatırım yapılabilir, çünkü otuz dokuz bölüme bölünecektir.

Motor haftayı, vaat yılı taşır

Bölüm motorunu Dizi anlatısı dersinde konuşmuştuk. Şimdi dosyada nasıl kanıtlandığına bakalım.

Bir dosyada motorun kanıtı tek bir şeydir: beş bölüm özeti.

Pilot değil; pilot her zaman iyidir çünkü üzerinde aylarca çalışılmıştır. İkna edici olan, üçüncü, dördüncü ve beşinci bölümlerin tek satırla var olabilmesidir.

Motor çalışmıyorsa bu beş satır yazılamaz. Yazılamıyorsa da dosya değil, fikir vardır.

Sezon vaadi ise başka bir şeyi kanıtlar: dizinin bitmemesi.

Ve burada ince bir denge var. Sezon sonu tatmin edici biçimde kapanmalı ama devam edebilmeli. Hiç kapanmayan sezon izleyiciyi kızdırır; tamamen kapanan sezon alıcıyı ürkütür.

Deneyimli yapımcıların çözümü şu: soruyu kapat, dünyayı açık bırak. Sezonun sorusu cevaplanır; ama o cevap yeni bir durum yaratır.

Ansambl bir liste değildir

Karakter ansamblı bir karakter listesi değildir.

Ansamblın ölçütü şudur: herhangi iki karakteri bir odaya koyduğunda bir sahne çıkıyor mu?

Çıkmıyorsa o ikisi arasında bir ilişki yok demektir ve dizi ilerledikçe bu boşluk büyür. Sinemada iki karakterin hiç karşılaşmaması sorun değildir; dizide kırk bölüm boyunca karşılaşmayan iki ana karakter, kadronun yanlış kurulduğunun işaretidir.

Bu yüzden dosyada karakterler tek tek değil, ilişki hâlinde anlatılır. Kimin kiminle ne alıp veremediği, hangi ikilinin çatıştığı, hangisinin dayanışma ürettiği.

Bir dosyada karakter bölümü tek tek biyografilerden oluşuyorsa, o dosya henüz dizi düşünmüyor demektir.

Pilot neyi ispatlar

Dizi anlatısı dersinde pilotun bir anlatı değil bir kanıt olduğunu söylemiştik; üçüncü ispatın en çok atlandığını da.

Geliştirme aşamasında pilot üç şeyi ispatlar. Dünya ilgi çekici mi, motor çalışıyor mu, ve bu bütçeyle tekrarlanabilir mi?

Üçüncüsü için bir uyarı: pilotlar genellikle diğer bölümlerden pahalıdır ve bu normaldir; dünya orada kurulur. Ama pilotun maliyeti tipik bölümün maliyeti sanılırsa bütün sezon bütçesi yanlış çıkar.

Bu yüzden dosyada iki sayı yan yana durur: pilot maliyeti ve tipik bölüm maliyeti. Aradaki farkı açıklayamayan dosya, sorulduğunda zorlanır.

Dizilerden okuma

Motor kâğıtta görünür

Sabit dekor ve tekrar eden maliyet

Ansambl, ton ve sezon vaadi

Farklı biçimler, aynı sorular

Usta katmanı

Konseptin bir üretim sistemi olduğunu kâğıtta kabul etmek kolaydır. Dosyayı yazarken ve masaya götürürken bunun birkaç somut sonucu çıkar.

Birincisi: bir dizi dosyası bir sezon planı değildir. Yeni yapımcılar sık sık kırk bölümün özetini yazar ve bu dosyayı zayıflatır. Kimse kırk özet okumaz; okunacak olan motorun kanıtıdır. Beş bölüm özeti, kırk bölüm özetinden daha ikna edicidir çünkü tekrarlanabilirliği gösterir, hacmi değil.

İkincisi: alıcı diziyi değil, ikinci sezonu satın alır. Bu cümle garip gelir ama sektörün ekonomisi böyledir; bir dizinin gerçek getirisi devam ettiğinde ortaya çıkar. Bu yüzden dosyada devam edilebilirlik, ilk sezonun parlaklığından daha çok tartışılır.

Üçüncüsü: bir dizide en pahalı hata kadro hatasıdır. Yanlış bir mekân değiştirilebilir, yanlış bir bölüm unutulur; ama sezonluk sözleşmesi olan bir oyuncu yanlış seçildiğinde hem hikâye hem bütçe kilitlenir. Bu yüzden dosyadaki karakter bölümü, sonradan yapılacak en pahalı işin ön hazırlığıdır.

Dördüncüsü: dizide yaratıcı yetki sinemadan farklı dağılır. Yönetmenler bölüm bölüm değişebilir; süreklilik yazar tarafında ve yapımcıdadır. Bu, yönetmen merkezli çalışmaya alışmış bir yapımcı için gerçek bir zihin değişikliğidir ve dosyada da görünür — dizi dosyasında yönetmen yaklaşımı yerine dünya ve ton kuralları yazılır.

Beşincisi: bölüm süresi ve sayısı bir yaratıcı karar değil, bir pazar kararıdır. Aynı hikâye sekiz bölümlük de olur, yirmi bölümlük de; belirleyen şey alıcının kuşağı ve ekonomisidir. Dosyayı tek bir uzunluğa kilitlemek, gidebileceğin masaların sayısını düşürür. Deneyimli yapımcılar bu yüzden dosyayı belirli bir esneklikle yazar.

Altıncısı: Türkiye'de bölüm süreleri ve sezon uzunlukları dünyadaki pek çok pazardan farklıdır ve bu fark bir kusur değil, bir gerçektir. Uluslararası bir dosya hazırlarken aynı hikâyenin iki ayrı ölçekte nasıl duracağını düşünmek gerekir. Aynı hikâyenin iki ölçekte de ayakta kalıp kalmadığı, dosya yazılırken sorulacak bir sorudur.

Yedincisi: dizi dosyasının en çok okunan yeri kapak ve ilk sayfadır, tıpkı film dosyasında olduğu gibi. Ama bir fark var: dizi dosyasında ilk sayfada mutlaka motor bulunmalıdır. Dünya ve karakterlerle başlayıp motoru yedinci sayfada söyleyen dosyalar, o sayfaya kadar okunmaz.

Sekizincisi: dizide bir hatanın maliyeti geç görünür. Sinemada yanlış bir karar çekimde ya da kurguda kendini gösterir; dizide altıncı bölüme kadar fark edilmeyebilir ve o noktada beş bölüm çekilmiş, dekor kurulmuş, sözleşmeler imzalanmıştır. Bu yüzden dizi geliştirmede kâğıt üzerinde geçirilen fazladan bir ay, sinemadakinden çok daha değerlidir.

Dokuzuncusu: bir dizi fikri reddedildiğinde soruyu değiştir. "Bu iyi bir fikir mi" yerine "bu doğru biçimde mi" diye sor. Aynı malzeme kimi zaman uzun metrajda çalışmaz ama dizide çalışır; kimi zaman tersi olur. Biçim, fikrin bir özelliği değil, ona giydirilen bir kaptır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Dördü de aynı bakıştan çıkıyor: diziye uzun bir film gibi bakmak. Değil. Dizi bir hikâye değil, hikâye üreten bir düzenektir; ve o düzenek aynı zamanda kırk kez çalışacak bir üretim hattıdır.

Bir de sessiz bir beşinci hata var: dosyayı yalnız yaratıcı tarafla yazmak. Motor, dünya ve kadro sayfaları parlak, ölçek ve tekrarlanabilirlik sayfaları boş olan dosyalar sık görülür. Bu dosyalar ilk toplantıyı geçer, ikincisinde takılır; çünkü ikinci toplantıda karşına yaratıcı kişiler değil, hesap yapan kişiler oturur.

Uygulama — kendin dene

Birinci adım: motoru tek cümlede yaz. Her bölümde tekrar edecek olan şey ne? Cümleyi kuramıyorsan devam etme, önce onu bul.

İkinci adım: beş bölüm özeti yaz. Pilot ve dört bölüm daha, her biri tek satır. Bu adım dosyanın belkemiği; zorlanıyorsan motor zayıftır.

Üçüncü adım: dünyayı ve mekânları yaz. Her mekânın yanına şunu ekle — sabit dekor mu, yoksa her bölümde değişen mi? Sabit olanların oranını hesapla.

Dördüncü adım: kadroyu ilişki hâlinde yaz. Karakter başına iki cümle: kim olduğu, ve kiminle ne alıp veremediği. Sonra kontrol et — herhangi iki isim bir odada sahne üretiyor mu?

Beşinci adım: sezon hattını yaz. Kaç bölüm, hangi üç kırılma, sezon sonunda ne değişmiş oluyor?

Altıncı adım: sezon vaadini yaz. Tek paragraf. İkinci sezon nereden geliyor? Konusunu vermek zorunda değilsin; mümkün olduğunu göstermek zorundasın.

Yedinci adım: iki maliyet notu yaz. Pilotun tipik bölümden neden farklı olduğu, ve tipik bölümün hangi ölçek sınıfına girdiği.

Sekizinci adım, ve gerçek sınav: dosyayı kapat ve on ikinci bölümde ne olduğunu anlat. Anlatamıyorsan dosya değil, pilot yazmışsındır.

Kilit özet

Birincisi: dizide anlattığın şey bir hikâye değil, hikâye üreten bir düzenektir. Ve o düzenek aynı zamanda kırk kez çalışacak bir üretim hattıdır.

İkincisi: bir dizide pahalı olan şey pahalı sahne değil, tekrar eden pahalı unsurdur. Ucuz olan da ucuz görünen değil, tekrar kullanılabilendir.

Üçüncüsü: motorun kanıtı pilot değil, beş bölüm özetidir. Pilot her zaman iyidir; beşinci bölüm iyiyse motor vardır.

Dördüncüsü: ansambl bir liste değil ilişki ağıdır. Ölçüt — herhangi iki karakter bir odada sahne üretiyor mu?

Beşincisi: soruyu kapat, dünyayı açık bırak. Alıcı ilk sezonu değil, ikinci sezonun mümkün olduğunu satın alır; bir dizinin gerçek getirisi devam ettiğinde ortaya çıkar.

Sonraki derse köprü

Dizide ödeyen kanal ile izleyici ayrı kişilerdi ama aynı şeyi istiyordu: bir sonraki bölümü.

Şimdi bu bağ kopuyor.

Bir sonraki derste reklama geçiyoruz. Orada marka öder ve izleyici izlemek bile istemez; başka bir şey izlemeye gelmiştir. Bu tek fark, geliştirmenin bütün mantığını değiştiriyor; artık bir hikâye değil, bir sorun çözülüyor.

Soru şu olacak: bir markanın yazdığı brief nasıl çözümlenir, ve o belgede yazan şey ile gerçekten istenen şey neden çoğu zaman aynı değildir?