Senaryo kapsam raporu

Açılış sahnesi

Bir senaryo geldi. Yüz on sayfa. Tanımadığın biri yazmış.

Okudun. Beğenmedin.

Şimdi iki sayfalık bir rapor yazacaksın ve o rapor bir dosyaya girecek.

Şunu bil: senaryoyu bir daha kimse okumayacak. Şirketteki herkes senin raporunu okuyacak. İki yıl sonra o yazarın adı bir toplantıda geçtiğinde, birisi dosyayı açacak ve yine senin cümlelerini görecek.

Yazar bu raporu hiçbir zaman okumayacak. Seninle hiç tanışmayacak. Ama bu rapor onun hakkında verilecek kararı belirleyecek.

Şimdi rahatsız edici olan kısmı.

"Beğenmedim" bir duygudur ve sana aittir. Rapora yazdığın anda bir hükme dönüşür ve başkasına ait olur.

Bu yüzden bir kapsam raporu yazmak, okumaktan farklı bir iştir. Okumak bir alışkanlıktır; rapor yazmak bir sorumluluktur.

Ve şunu da hesaba kat: o senaryo birinin iki yılıydı. Sen iki saatte okudun ve iki sayfada cevap veriyorsun. Bu oran haksız değil, işin doğası; ama farkında olmadan yazılan bir rapor kolayca ucuz bir cümle üretir.

Ve bu iş bir yapımcının kariyerinin ilk gerçek mesleki işidir. Sektöre giren çoğu kişi ilk parasını buradan kazanır, ilk itibarını da buradan kurar.

Bu derste ne olacak

Önce bir karışıklığı temizleyeceğiz, çünkü sektörde iki ayrı şeye aynı İngilizce kelime deniyor. Sonra kapsam raporunun kime yazıldığını ve neden bir okuma değil bir yazma işi olduğunu kuracağız. Ardından raporun sekiz bölümünü açacağız ve neden bu sırayla dizildiklerini göreceğiz. Sonra bu dersin yapımcılığa özgü kısmına geleceğiz: bir senaryodan bütçe okumak. Ardından karar diline ve en çok yanlış anlaşılan ayrıma bakacağız — metin kararı ile yazar kararı ayrı şeylerdir. Sonra bunları gerçek yapımların hikâyelerinden okuyacağız. Ders bittiğinde profesyonel bir kapsam raporu yazabiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Birinin referans mektubunu yazıyorsun.

Tanıdığın biri bir yere başvuruyor ve senden mektup istedi. Yazacaksın, o yere göndereceksin, karar veren kişi okuyacak.

Şimdi üç şeye dikkat et.

Birincisi: mektubu okuyacak kişi o insanı hiç tanımıyor. Elindeki tek bilgi senin cümlelerin. Sen ne yazarsan, o kişi kafasında öyle biri kuracak.

İkincisi: mektubun konusu olan kişi onu okumayacak. Yazdıkların onun hakkında konuşulurken kullanılacak ama kendisi savunma yapamayacak.

Üçüncüsü, ve en önemlisi: iyi referans mektubu övmez, somutlaştırır. "Çok başarılı bir insandır" cümlesi hiçbir şey söylemez ve deneyimli okuyucu bunu zayıf destek olarak okur. Bunun yerine ne yaptığı, nerede yaptığı ve sonucunun ne olduğu yazılır.

Kapsam raporu tam olarak böyle bir belgedir. Övgü ve yergi işe yaramaz; işe yarayan şey, iddianın sayfaya bağlanmasıdır.

"Karakterler zayıf" bir izlenimdir. "Ana karakter altmışıncı sayfaya kadar hiçbir karar vermiyor" bir tespittir. İkincisi tartışılabilir, kontrol edilebilir ve düzeltilebilir. Birincisi yalnızca bir ruh hâli bildirir.

Benzetme burada tutmamaya başlıyor ve tutmadığı yer bu işin zorluğu.

Referans mektubunu tanıdığın biri için yazarsın. Yıllardır bilirsin, bağlamı vardır, iyi ve kötü günlerini görmüşsündür.

Kapsam raporunda ise elinde yalnızca metin vardır. Yazarı tanımazsın, niyetini bilmezsin, kaç kez yazdığını bilmezsin. Bu senaryo onun ilk denemesi mi, onuncu taslağı mı, hiçbir fikrin yok.

İkinci fark daha da ağır: referans mektubunu yazmayı sen seçtin. Kapsam raporunda seçme şansın yok. Masana geleni okursun — sevmediğin türleri, hiç ilgilenmediğin konuları, kötü yazılmış metinleri.

Üçüncü fark: referans mektubunu bir kez yazarsın. Kapsam raporu yazan biri haftada beş, on, bazen yirmi metin okur. Yorgunluk gerçek bir değişkendir ve on beşinci metin ilkinden daha sert değerlendirilir.

Ve tam da bu yüzden yöntem gerekir. Zevkin işe yaramadığı, dikkatin yorulduğu yerde seni ayakta tutan tek şey yöntemdir.

Mekanizma

Önce bir karışıklık: iki ayrı "coverage"

Kurgu düşüncesi dersinde kapsama diye bir terim öğrendik: bir sahnenin kaç farklı açı ve ölçekten çekildiği. İngilizcesi coverage.

Bu dersin konusu olan senaryo kapsam raporunun İngilizcesi de coverage.

İkisinin birbiriyle hiçbir ilgisi yok.

Biri çekim setinde kaç plan çekildiğini anlatır, diğeri bir metnin değerlendirme raporudur. Aynı kelimenin iki ayrı işi. Türkçe bu konuda İngilizceden şanslı — kapsama ve kapsam raporu birbirine karışmaz.

Bunu baştan söylüyorum çünkü sektörde iki taraf da yalnız "coverage" der ve hangisinin kastedildiğini bağlam belirler. Bir toplantıda yanlış anlaşılmamak, bu ayrımı bilmekle başlar.

Bir sınır daha: kapsam raporunu senaristler de bilir ve onların tanımı geçerli. Buradaki fark, yazanın kim olduğu. Yapımcının raporu, bir dramaturgun notundan iki sütun fazlasını taşır: pazar ve bütçe.

Rapor kime yazılır

Kapsam raporunun okuyucusu yazar değildir. Bunu net bilmek gerekir, çünkü her şey buna bağlı.

Rapor, senaryoyu okumayacak olan karar vericiye yazılır. Amacı o kişinin metni okumadan bilgi sahibi olması ve bir sonraki adımı belirleyebilmesidir.

Bunun üç sonucu var.

Birincisi: rapor kendi kendine yeterli olmalıdır. Okuyan kişi senaryoyu görmeden ne olup bittiğini anlamalı. Bu yüzden özet bölümünde sonu da yazılır; bir önceki derste treatment için söylediğimizin aynısı.

İkincisi: rapor arşivlenir ve seni aşar. Aylar sonra aynı yazar başka bir metinle geldiğinde ilk açılan şey eski rapordur. Bu yüzden tarih, sürüm ve sayfa sayısı yazılır; hangi taslağı okuduğunu belirtmeyen rapor, bir yıl sonra kullanılamaz hâle gelir.

Üçüncüsü: rapor senin de sicilindir. Sürekli her metne kötü diyen okuyucu bir süre sonra ciddiye alınmaz. Her metne iyi diyen de öyle. Raporlarının zamanla oluşturduğu desen, senin hakkında da bir şey söyler.

Sekiz bölüm ve sıraları

Rapor sekiz bölümden oluşur: özet, güçlü ve zayıf yön, karakter, yapı, ton, pazar, bütçe riski ve geliştirme önerisi.

Sıra tesadüf değil ve bozulmamalı.

Özet önce gelir çünkü tarafsız olması gereken tek bölüm odur. Ne olduğunu anlatır, ne düşündüğünü değil. Sonu dahil.

Güçlü ve zayıf yön ikinci sırada ve mutlaka bu sırayla. Önce güçlü. Sebebi nezaket değil, doğruluk: kötü bulduğun bir metinde bile neyin işlediğini bulmak zorunda kalmak, okumayı ciddileştirir.

Karakter, yapı ve ton metnin kendisine bakan üç bölümdür. Burada her iddia sayfaya bağlanır.

Pazar ve bütçe riski yapımcının iki sütunu. Bunları bir dramaturg yazmaz; senaryonun iyi olup olmasıyla da ilgili değildirler.

Geliştirme önerisi en sonda ve bu çok önemli.

Sonda olmasının sebebi şu: öneriyi başta yazarsan geri kalan her şey o önerinin gerekçesine dönüşür. Fikir eleme dersinde ağırlıkları puanlardan önce koymak gerektiğini söylemiştik; burada kural tersine işliyor ama mantığı aynı — yargı en sona bırakılır ki gözlem onun hizmetine girmesin.

Senaryodan bütçe okumak

Şimdi bu dersin en çok yapımcılığa özgü kısmı geliyor.

Eleştirel izleme dersinde bitmiş bir filmden ölçek tahmin etmeyi konuşmuştuk. Şimdi aynı işi filmden değil, sayfadan yapacağız. Ve sayfa daha zordur, çünkü ortada görüntü yok.

Sayfada aranacaklar bunlar.

Mekân sayısı. Sahne başlıklarını say. Otuz farklı mekân, kırk sahneden çok daha pahalıdır.

Gece ve dış çekim. Sahne başlığında geçen tek bir kelime, o sahnenin maliyetini ikiye katlayabilir.

Kalabalık. "Meydan insan doludur" cümlesi üç kelimedir ve bir günün en büyük kalemidir.

Dönem ve mekân dışı. Bugün geçmiyorsa her nesne ayrıca bulunacak demektir.

Çocuk, hayvan, su, ateş, araç. Beşi de takvimi yavaşlatır ve güvenlik ekibi getirir.

Efekt ve görsel iş. "Bina çöker" iki kelimedir.

Kadro büyüklüğü. Konuşan rol sayısını say; her biri bir sözleşme, bir provalı gün, bir kostüm.

Ve şu uyarı önemli: bütçe riski bölümü bir eleştiri değildir. Pahalı senaryo kötü senaryo demek değil. Bu bölümün işi karar vericiye tek bir şey söylemek.

Üç kelime az görünür ama bir karar vericinin ihtiyacı çoğu zaman tam olarak bu kadardır. Rakam veren rapor, veremeyeceği bir sözü vermiş olur.

Karar dili

Rapor bir tavsiyeyle biter ve o tek satır, raporun en çok okunan yeridir.

Sektörde genellikle üç kademe kullanılır. Geç, düşün, öner.

"Geç" nettir. "Öner" nadirdir ve bir okuyucunun itibarını doğrudan riske atar; öneren kişi metnin arkasında durmuş olur.

Asıl mesele ortadaki kademe. "Düşün" çoğu zaman bir karar değil, kararı ertelemektir ve okuyucunun kendini güvenceye almasının en kolay yoludur. Sürekli ortayı işaretleyen bir okuyucu hiçbir zaman yanılmaz ve hiçbir zaman işe yaramaz.

Şimdi bu dersin en insani kısmı.

Metin kararı ile yazar kararı ayrı şeylerdir.

Bir senaryoya "geç" deyip aynı raporda "bu yazarla tanışın" yazabilirsin. Bu bir çelişki değil; sektörün en verimli cümlelerinden biridir.

Elindeki metin çalışmıyor olabilir ama diyalog kulağı görünüyordur, ya da bir sahneyi kurma biçimi dikkat çekicidir. Bu bilgi metnin kaderinden bağımsızdır ve çok daha uzun ömürlüdür.

Yeni okuyucuların en sık yaptığı hata, metin hakkındaki yargıyı yazara genişletmek. Oysa bir yapım şirketinin en değerli varlığı iyi senaryolar değil, bulunmuş yazarlardır.

Filmlerden okuma

Metin kararı ile yazar kararı

Bütçe sayfada görünür

Ton, yapı ve pazar

Usta katmanı

Raporun bölümleri ve sırası bir iskelettir. Onu iyi bir rapora çeviren şey, okuma ve yazma alışkanlıklarıdır.

Birincisi: bir metni bir kez okuyup rapor yazma. İlk okuma izleyici okumasıdır ve akışta kalmalıdır; not almadan, geri dönmeden. Notlar ikinci okumada alınır. Bu, Eleştirel izleme dersinde söylediğimizin metindeki karşılığı: kendini akışa bırakamayan okuyucu, metnin okurda ne yaptığını ölçemez.

İkincisi: raporu okuduğun gün yazma, ertesi gün yaz. Bir gecelik mesafe, metinden geriye ne kaldığını gösterir ve raporun özet bölümünü kendiliğinden düzeltir. Aklında kalmayan şey, muhtemelen rapora da girmemeli.

Üçüncüsü: nerede sıkıldığını işaretle ama sebebini oraya yazma. Hissettiğin şey belirtidir, sebep başka yerdedir. Otuz beşinci sayfada sıkıldıysan sorun genellikle yirmi ikinci sayfada başlamıştır. Belirtiyi sebep sanan rapor, yanlış yeri düzelttirir.

Dördüncüsü: raporda kendi çözümünü yazma. Bu bir sonraki dersin konusu ama şimdiden bil — okuyucunun işi problemi tarif etmektir, çözmek değil. "Ana karakterin ikinci perdede bir kararı olmalı" bir tespittir; "ana karakter şu sahnede şunu yapmalı" ise senaryo yazmaktır ve senin işin değildir.

Beşincisi: sevmediğin türde bir metin geldiğinde bunu rapora yaz. Tek cümle yeter. Bu bir zayıflık itirafı değil, bir ölçüm düzeltmesidir; okuyan kişi senin bakışını buna göre ayarlar. Eleştirel izleme dersinde kendi körlüğünü bilmekten söz etmiştik, burada o bilgi yazıya geçer.

Altıncısı: bir metnin kaçıncı taslağı olduğunu sormaya çalış. İlk taslak ile beşinci taslak aynı ölçütle değerlendirilmez; birincisinde potansiyel aranır, ikincisinde uygulama. Bunu bilmeden yazılan rapor sık sık haksızdır ve bazen de fazla iyimserdir.

Yedincisi: raporun uzunluğu iki sayfayı geçmemeli. Uzun rapor okunmaz ve okunmayan rapor yazılmamış sayılır. Kısaltmanın yolu bölümleri atmak değil, her bölümde en çok işe yarayan iki cümleyi bırakmaktır. Bu zor bir yazı işidir ve pratikle gelir.

Sekizincisi: aynı metin hakkında iki okuyucu farklı şey yazdığında bu bir sorun değil, bir bilgidir. Burada basit bir kural işe yarar: iki bağımsız okuyucu aynı yeri işaret ediyorsa orada gerçekten bir şey vardır. Ayrıştıkları yer ise metnin tartışmalı yeridir ve tartışmalı olduğu bilgisi de karar vericiye yazılır.

Dokuzuncusu: kötü haberi yumuşatmak için belirsiz yazma. "Belki biraz daha çalışılabilir" cümlesi kimseye yardım etmez ve okuyanı yanlış yönlendirir. Net olmak sert olmak değildir; net olmak, karşıdakinin karar verebilmesini sağlamaktır. Yapımcılıkta belirsiz yazı, nezaket değil sorumluluktan kaçıştır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Dördü de aynı alışkanlıktan çıkıyor: raporu bir görüş bildirimi sanmak. Değil. Rapor bir karar belgesidir ve arkasında bir imza vardır; okuyanı hem metin hem de yazan hakkında bilgilendirir.

Bir de sessiz bir beşinci hata var: raporu geçiştirmek. Bu iş sektöre yeni girenlere verilir ve düşük ücretlidir; bu yüzden hızlı yazılır. Oysa okuyan taraf için rapor, seni tanıdığı ilk yerdir. Kimse sana "iyi rapor yazıyorsun" demez; ama iyi yazan kişiye bir süre sonra daha önemli metinler gider.

Uygulama — kendin dene

Birinci adım: metni bir kere baştan sona, hiç not almadan oku. Sadece nerede sıkıldığını ve nerede hızlandığını aklında tut.

İkinci adım: künyeyi yaz. Başlık, yazar, tarih, sürüm, sayfa sayısı, tür ve tahmini süre. Bu satır olmadan rapor bir yıl sonra kullanılamaz.

Üçüncü adım: özeti yaz. En fazla yarım sayfa, sonu dahil, ve tek bir yargı cümlesi olmadan. Bu bölümü tarafsız tutmak sandığından zordur.

Dördüncü adım: güçlü yönleri yaz, sonra zayıf yönleri. Bu sırayla. Her maddeyi bir sayfa numarasına bağla; bağlayamıyorsan o madde bir izlenimdir, tespit değildir.

Beşinci adım: karakter, yapı ve ton bölümlerini yaz. Her birinde en fazla iki cümle.

Altıncı adım: pazar ve bütçe riski bölümlerini yaz. Bütçe için sayfaları tarayıp maliyet sürücülerini işaretle — mekân sayısı, gece dış çekim, kalabalık, dönem, çocuk ve hayvan, efekt, konuşan rol sayısı. Sonucu tek cümlelik bir ölçek sınıfına bağla.

Yedinci adım: geliştirme önerisini yaz. Problemi tarif et, çözümü yazma.

Sekizinci adım: tavsiye satırını yaz. Geç, düşün ya da öner. Ortayı seçtiysen bir kez daha düşün ve gerçekten ortada mı diye sor.

Dokuzuncu adım, ve atlanmasın: ayrı bir satırda yazar hakkındaki görüşünü yaz. Metne hayır demiş olabilirsin; yazar hakkında ne düşünüyorsun?

Kilit özet

Birincisi: rapor yazara değil, metni hiç okumayacak olan karar vericiye yazılır. Kendi kendine yeterli olmalı ve sonu da anlatmalı.

İkincisi: iddia sayfaya bağlanır. "Karakterler zayıf" bir ruh hâli, "ana karakter altmışıncı sayfaya kadar karar vermiyor" bir tespittir.

Üçüncüsü: geliştirme önerisi en sonda yazılır. Başta yazılırsa gözlem, yargının hizmetine girer ve geri kalan her şey onun gerekçesine dönüşür.

Dördüncüsü: bütçe sayfadan okunur ve bir eleştiri değildir. Maliyet sürücüleri işaretlenir, sonuç bir ölçek sınıfına bağlanır.

Beşincisi: metin kararı ile yazar kararı ayrıdır. Metne hayır deyip aynı raporda "bu yazarla tanışın" yazmak çelişki değildir; bir şirketin en değerli varlığı senaryoları değil, bulduğu yazarlardır.

Sonraki derse köprü

Raporu yazdın ve karar verildi. Diyelim ki devam kararı çıktı.

Şimdi masaya yazarla oturuyorsun. Ve rapordaki dilin hiçbiri burada işe yaramaz.

Bir sonraki derste yapımcı dramaturjisine geçiyoruz ve dil tamamen değişiyor. Raporda karar vericiye yazıyordun; şimdi metni yeniden yazacak kişiyle konuşacaksın.

Soru şu olacak: bir yazara çözüm dayatmadan doğru problemi nasıl tarif edersin, ve notlar hangi sırayla söylenirse metni gerçekten iyileştirir?