Uluslararası satış ve format uyarlaması

Açılış sahnesi

Bir fuarda iki alıcı aynı diziyle ilgileniyor ve ikisi de farklı bir şey istiyor.

Birincisi bölümleri istiyor. Dublajlayıp yayımlayacak; bitmiş hâliyle alacak.

İkincisi bölümleri istemiyor. Kendi ülkesinde, kendi oyuncularıyla, kendi dilinde yeniden çekmek istiyor. Aldığı şey görüntü değil, tarif olacak.

Yapımcı ikisine de evet diyor ve doğru yapıyor. İki ayrı ürün satıyor.

Sonra ikinci alıcıdan bir soru geliyor: bu dizide neyi değiştirebiliriz?

Yapımcı cevap vermekte zorlanıyor. Kafasında dizinin tamamı var; hangi parçasının zorunlu, hangisinin serbest olduğunu hiç düşünmemiş.

Cevapsız kalan bu soru altı ay sonra bir soruna dönüşüyor. Uyarlama çekiliyor, yayına giriyor, tutmuyor.

İncelendiğinde görülüyor ki değiştirilen şey kabuk değil, çekirdek olmuş. Mesleği değiştirmişler, mekânı değiştirmişler; bunlar sorun değil.

Ama aynı zamanda ana karakterin baştaki durumunu da yumuşatmışlar. Dizi o durumdan doğuyordu ve yumuşatıldığında motor durdu.

Kimse kötü niyetli davranmadı. Kimse hangi parçanın taşınması gerektiğini söylemedi.

Bir dizi ikinci ülkeye giderken bir belge olmadan gitmemeli. O belge neyin zorunlu, neyin serbest olduğunu yazar.

Bu dersin işi o belgeyi kurmak ve ondan önce tek bir soruyu cevaplamak: bu dizinin taşınabilir olan kısmı nedir?

Bu derste ne olacak

Önce iki ürünü ayıracağız: bitmiş bölüm satışı ile format lisansı aynı şey değil.

Sonra taşınabilir çekirdeği tanımlayacağız — uyarlamada değişmeyecek olan.

Ardından serbest kabuğu ayıracağız; isim, meslek, mekân ve ton ayarı değişebiliyor.

Sonra çekirdek kaybını konuşacağız, çünkü başarısız uyarlamaların çoğu aynı hatayı yapıyor.

Daha sonra kılavuzun nasıl yazıldığına bakacağız ve içine ne konacağını göreceğiz.

En sonunda hangi dizilerin taşınamayacağını konuşacağız, çünkü bazıları taşınmıyor ve bunu baştan bilmek zaman kazandırıyor.

Dersin uygulaması bir format uyarlama kılavuzu olacak ve iki sütunlu bir tablo taşıyacak.

Tablonun iki sütunu dersin tamamını özetliyor. Solda değişmeyecek olan, sağda değişebilecek olan; bu ayrım yapılmadan hiçbir uyarlama güvenli değil.

Sıfır noktası

Münhasırlık, asgari garanti ve satış acentesi Satış ve lisanslama dersinde tanımlandı. Dil sürümü ve kültürel uyarlama Erişilebilirlik ve yerelleştirme dersinden geliyor. Pencere haritası ise Dağıtım modelleri dersinde kurulmuştu.

Burada soru başka. Satışın nasıl yapıldığını değil, satılan şeyin ne olduğunu konuşuyoruz.

Bu soru filmde hiç sorulmuyor. Bir film yalnız kendisi olarak satılıyor; bir dizi ise iki ayrı biçimde satılabiliyor ve ikisi ayrı ayrı fiyatlanıyor.

Bu satış türünde ürün somut ve teslim kolay. Buna karşılık bedeli düşük, çünkü alıcı yabancı yüzler ve yabancı bir dünya satın almış oluyor.

Bazı bölgelerde bu hiç sorun olmuyor ve yabancı olmak bir çekim gücü sayılıyor. Bazılarında ise yerel yüz görmeyen izleyici diziye bağlanmıyor.

İki ürün aynı dizinin iki ayrı hâli ve aynı anda satılabiliyor. Bir bölgede bitmiş bölümler yayımlanırken başka bir bölgede yerel sürüm çekilebiliyor.

Ayrımın sözleşmedeki karşılığı da net. Bitmiş yapım satışı bir kullanım hakkı veriyor; format lisansı bir üretim hakkı veriyor ve ikisi ayrı ayrı fiyatlanıyor.

Çekirdek hikâye değil. Hikâye zaten yeniden yazılacak; taşınan şey hikâyeyi üreten düzenek.

Bu ayrımı yapamayan yapımcı, uyarlamaya kendi senaryolarını gönderiyor. Gönderilen senaryolar çevriliyor, sonra bir kenara konuyor ve kimse neden tutmadığını anlamıyor.

Kısacası: bir dizinin taşınabilir olan kısmı hikâyesi değil mekanizmasıdır, ve mekanizma yazılı değilse taşınamıyor.

Mekanizma

Kılavuz beş adımda kuruluyor.

Birinci adım: çekirdeği tek sayfada yazmak.

Çekirdek üç parçadan oluşuyor ve üçü de tek cümleyle yazılabiliyor.

Birincisi başlangıç durumu: ana karakter hangi sıkışmışlıkla açılıyor? İkincisi ilişki kalıbı: kim kime neye muhtaç?

Üçüncüsü mekanizma: her bölümü ne üretiyor? Bu üçüncüsü Format ve bölüm motoru dersinde kurduğumuz tekrar birimi.

Üç cümle yazıldığında bir kontrol yapılıyor. Bu üç cümle başka bir ülkede aynen kurulabilir mi? Kurulamıyorsa dizi format olarak satılamıyor.

Kontrol tek bir ülke düşünülerek yapılmıyor. Birbirinden uzak iki ülke seçiliyor ve üç cümle ikisinde de ayrı ayrı sınanıyor.

İkisinde birden kurulabiliyorsa çekirdek sağlam. Yalnız birinde kurulabiliyorsa çekirdek hâlâ yerel bir şeye yaslanıyor demek.

İkinci adım: kabuğu listelemek.

Kabuk listesi uzun olmalı ve cömert yazılmalı. Az şey serbest bırakan bir kılavuz, uyarlamayı yerel izleyiciye uzak bırakıyor.

Bir ayrıntı burada önemli: meslek çoğu zaman kabuk sanılıyor ama bazen çekirdeğe ait. Meslek karakterin sıkışmışlığını üretiyorsa değiştirilemiyor.

Bu yüzden kabuk listesi yazılırken her kaleme tek bir soru soruluyor: bunu değiştirirsem üç çekirdek cümlesinden biri bozulur mu?

Soru hızlı cevaplanıyor ve cevabı çoğu kalemde hayır oluyor. Evet çıkan bir iki kalem, listeden çıkarılıp çekirdeğe taşınıyor.

Üçüncü adım: çekirdek kaybını önlemek.

Kayıp çoğunlukla yumuşatmayla oluyor. Yerel yapımcı ana karakterin başlangıç durumunu izleyiciye fazla sert buluyor ve hafifletiyor.

Hafifletilen durum motoru durduruyor. Karakter artık o kadar sıkışmadığı için her bölümü üreten baskı da kalmıyor.

İkinci sık kayıp ilişki kalıbında. İki karakter arasındaki bağımlılık dostluğa çevriliyor ve gerilim kayboluyor.

Üçüncü kayıp mekanizmada oluyor ve en sinsisi bu. Bölüm yapısı korunuyor görünürken tekrar birimi değiştiriliyor ve dizi birkaç bölüm sonra tükeniyor.

Önlemenin yolu kılavuzda tek bir cümle: bu üç şey değişirse dizi artık bu format değildir.

Dördüncü adım: kılavuzu yazmak.

Kılavuz iki sütunlu bir tabloyla açılıyor. Solda çekirdek, sağda kabuk; her satır tek bir unsur.

Tablonun altına bölüm yapısı geliyor: tipik bir bölüm nasıl açılır, nerede kırılır, nasıl kapanır? Bu kısım örnekle anlatılıyor, kuralla değil.

Sonra tuzaklar bölümü geliyor. Önceki uyarlamalarda ne yanlış gitti ve neden? Bu bölüm kılavuzun en değerli kısmı ve her uyarlamadan sonra güncelleniyor.

En sonda destek koşulları yazılıyor: lisans veren taraf kaç gün danışmanlık verecek, hangi aşamalarda onay isteyecek?

Onay aşamaları dar tutuluyor. Her taslağı onaylamak isteyen bir lisans veren, yerel ekibi yavaşlatıyor ve ilişkiyi bozuyor.

Üç onay noktası genellikle yetiyor: çekirdek uyumu, pilot senaryosu ve pilot kurgusu. Gerisi yerel ekibe bırakılıyor.

Beşinci adım: taşınamayanı tanımak.

Her dizi format olarak satılamıyor ve bunu baştan bilmek zaman kazandırıyor.

Belirli bir tarihsel ana sıkı bağlı diziler taşınmıyor. Aynı şekilde belirli bir oyuncunun varlığından doğan diziler de taşınmıyor.

Yerel deyişe, belirli bir mahalleye ya da çok özel bir mizah damarına dayanan yapımlar da zor taşınıyor. Bunlar hazır yapım olarak satılabiliyor ama format olarak zorlanıyor.

Ölçüt yine aynı: üç çekirdek cümlesi başka bir ülkede kurulabiliyor mu? Kurulamıyorsa yapımcı enerjisini bitmiş yapım satışına veriyor.

Bu bir kayıp değil. İyi bir dil sürümü ve doğru bölge seçimiyle bitmiş yapım satışı da ciddi bir gelir kalemi olabiliyor.

Dizilerden okuma

Aşağıdaki örneklerin çoğu aynı formatın iki ülkedeki iki ayrı sürümü. İkisini yan yana okumak, çekirdek ile kabuk ayrımını tarif etmekten daha iyi anlatıyor.

Bu örneklerde taşınan şey hikâye değil mekanizma. Taşınan formatların çoğunda çekirdek bir duyguya değil bir duruma dayanıyor; ve çekirdek ne kadar dar tanımlanmışsa format o kadar kolay taşınıyor.

Usta katmanı

Deneyimli yapımcı altı işi ilk satıştan önce hazırlıyor. Satış görüşmesinde hazırlanan hiçbir belge, aylar önce yazılmış bir belgenin yerini tutmuyor.

Altı hamlenin ortak yanı, belirsizliği sözleşmeden önce bitirmek. Format satışında tartışmaların neredeyse tamamı, yazılmamış bir ayrımdan doğuyor.

Birincisi: üç cümleyi ilk sezonda yazmak.

Çekirdek cümleleri satış görüşmesinde yazılmaya çalışıldığında aceleyle ve eksik yazılıyor.

Deneyimli yapımcı üç cümleyi ilk sezon biterken yazıyor. Dizi tazeyken yazılan bir çekirdek, yıllar sonra hatırlanarak yazılandan çok daha doğru oluyor.

Cümleler yazar odasına da okutuluyor. Yazarların tanımadığı bir çekirdek, muhtemelen dizinin değil yapımcının çekirdeği.

İkincisi: kabuğu cömert tutmak.

Lisans veren taraf doğal olarak her şeyi korumak istiyor ve kılavuzu bir kısıtlar listesine çeviriyor.

Deneyimli yapımcı kabuk listesini bilerek geniş tutuyor. Yerel ekibin özgürlüğü uyarlamanın tutmasını sağlıyor ve tutan uyarlama yeni satışlar getiriyor.

Geniş kabuk ayrıca bir güven işareti. Kısıt listesiyle gelen bir lisans veren, daha ilk toplantıda ortak değil denetçi gibi görünüyor.

Üçüncüsü: iki ürünü ayrı fiyatlamak.

Bitmiş yapım ile format tek bir paket gibi konuşulduğunda değerli olan taraf ucuza gidiyor.

Deneyimli yapımcı ikisini ayrı kalemler olarak masaya koyuyor. Aynı bölgede ikisi birden satılmıyorsa, bu da sözleşmede ayrıca yazılıyor.

Bölge tanımı da ayrı yapılıyor. Bitmiş yapımın satıldığı bölge ile format lisansının verildiği bölge çakıştığında iki sürüm birbirini yiyor.

Dördüncüsü: tuzaklar bölümünü güncellemek.

Her uyarlama yeni bir ders üretiyor ve o ders yazılmazsa bir sonraki uyarlamada tekrarlanıyor.

Deneyimli yapımcı uyarlama bittikten sonra kılavuza bir paragraf ekliyor. Bu birikim zamanla kılavuzun en değerli kısmına dönüşüyor.

Paragraf suçlama diliyle yazılmıyor. Yerel ekibin neden o kararı verdiği de yazıldığında, bir sonraki ekip aynı baskıyı tanıyor ve başka bir yol arıyor.

Beşincisi: danışmanlığı sözleşmeye yazmak.

Lisans alan taraf soru soruyor ve cevap vermek zaman alıyor; karşılığı yazılmamışsa bu iş ücretsiz yapılıyor.

Deneyimli yapımcı destek günü sayısını ve kimin vereceğini yazdırıyor. Belirsiz bir destek taahhüdü ya hiç verilmiyor ya da sınırsız bir yük hâline geliyor.

Desteği verecek kişi de dikkatle seçiliyor. Diziyi yazan kişi en iyi danışman ama en meşgul kişi de o; ikinci bir isim baştan belirleniyor. İkinci isim genellikle ilk sezonun bölüm yazarlarından biri oluyor.

Altıncısı: taşınamayan projeye format satışı denememek.

Her yapımcı kendi dizisinin evrensel olduğunu düşünüyor ve bu düşünce aylar harcatıyor.

Deneyimli yapımcı üç cümle testini dürüst uyguluyor. Taşınmayan bir dizi için enerji hazır yapım satışına ve iyi bir dil sürümüne veriliyor.

Testin dürüst uygulanması kolay değil. Kendi dizisine dışarıdan bakamayan bir yapımcı, testi başka birine yaptırıyor. Diziyi izlememiş birine üç cümle okutmak, en hızlı ve en dürüst sınav.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

Bitmiş yapım satışı kullanım hakkı, format lisansı üretim hakkı verir; ikisi ayrı ürün ve ayrı fiyattır.

Taşınan şey hikâye değil mekanizmadır; hikâye her ülkede yeniden yazılır.

Çekirdek üç cümleyle yazılır: başlangıç durumu, ilişki kalıbı ve her bölümü üreten mekanizma.

Üç cümle başka bir ülkede kurulamıyorsa o dizi format olarak satılamaz.

Kabuk cömertçe serbest bırakılır; yerel ekibin özgürlüğü uyarlamanın tutmasını sağlar.

Meslek çoğu zaman kabuktur ama sıkışmışlığı üretiyorsa çekirdeğe aittir.

Çekirdek kaybı başarısız uyarlamaların en yaygın sebebidir ve genellikle yumuşatmadan doğar.

Ton bazı dizilerde çekirdeğin parçasıdır; sınırı kılavuzda ayrıca yazılır.

Çekirdek bir duyguya değil bir duruma dayanmalıdır; duygular kültüre göre değişir, durumlar değişmez.

Kılavuzun tuzaklar bölümü her uyarlamadan sonra güncellenir ve zamanla en değerli kısmı olur.

Sonraki derse köprü

Buraya kadar bir dizinin bütün sistemlerini kurduk: ekosistem, format, belge, bütçe, çekim düzeni ve satış. Bir sonraki derste sistemlerin değil, onları yürüten insanların tarafına geçeceğiz. Uzun bir sezon yorgunluk üretiyor; ekip değişiyor, tempo düşüyor, şikâyetler birikiyor ve bunların hiçbiri takvimde görünmüyor. Kuracağımız şey bir sezon refah ve kapasite planı olacak. Soru şu olacak: bir ekibin taşıyabileceği tempo neye göre belirlenir ve kim ölçer?