Yolculuğun haritası

Açılış

Belediyeyle sözleşmenin taslağı hukukçunun masasındayken kurucu ortak Selim, bir pazartesi toplantısının sonunda Onur'a dönüp bir iş verdi: proje başlamadan önce girişimdeki on iki kişinin yapay zekâ konusunda ne öğrenmesi gerektiğini gösteren bir plan. Onur o akşam bir hesap tablosu açtı ve ilk satıra kendi aklına gelen müfredatı yazdı: dil modelinin nasıl eğitildiği, metnin nasıl sayıya çevrildiği, bir cevabın nasıl ölçüleceği, kişisel verinin nasıl ayıklanacağı. Sonra sütunlara on iki adı dizdi ve hepsinin karşısına aynı listeyi kopyaladı.

Tablo ekranda durdukça tuhaflaştı. Destek ekibinden Burcu, asistanın cevap veremediği başvuruları memura yönlendirecek kişiydi; dil modelinin eğitim aşamalarını bilmesi ona hangi gün yarayacaktı? Öte yandan Burcu'nun asistanın ne zaman kendinden emin biçimde yanıldığını tanıması gerekiyordu, ve Onur'un listesinde bu yoktu. Satış ekibindeki iki kişi belediye toplantılarında sistem adına söz verecekti; onlara bir doğruluk oranının hangi örneklerde ölçüldüğünü sormayı kim öğretecekti? Selim ile öteki kurucu ortak sözleşmeyi imzalayacak ve bir şey ters giderse belediyenin karşısına onlar çıkacaktı. Beş geliştiricinin ihtiyacı ise başka bir yerdeydi.

Onur kopyaladığı on iki satırı sildi, boş tabloya baktı ve kendine bir soru yazdı: on iki kişinin her biri yapay zekâyla hangi kapıdan karşılaşacak, ve o kapıda durmak için neyi bilmesi gerekiyor?

Tek fikir

Yapay zekâ okuryazarlığı herkes için aynı bilgi değildir; ortak bir temelin üstünde, kişinin sistemle karşılaştığı role göre ayrılır. Bir yol seçmek neyi öğreneceğini olduğu kadar neyi şimdilik bırakacağını da seçmektir.

Nasıl çalışır

Onur'un tablosundaki soru, yasa koyucunun da önüne gelmiş bir soru. Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası, 1.1'de andığımız tüzük, okuryazarlığı tek bir düzey olarak değil, kimin hangi konumda durduğuna bağlı bir yeterlik olarak tarif ediyor.

Tanımdaki kilit ifade "kendi hak ve yükümlülükleri" sözüdür. Sistemi kuran bir geliştiriciden beklenen ile o sistemin cevabını alan bir vatandaştan beklenen aynı değildir; ikisi de okuryazar olabilir, ama farklı şeyler bilerek.

Aynı maddenin iki yıl içinde değişmesi de bu akademinin bir kuralını gösteriyor.

Yasa ne derse desin, okuryazarlığın düzeyini kimse bizim yerimize garanti etmiyor. Bu akademi de o yüzden bir harita gibi kuruldu: herkese aynı temel, sonra role göre ayrılan dallar.

Akademi on seviyeden, otuz altı modülden ve iki yüz yirmi sekiz dersten oluşuyor. Seviye 0, Yapay Zekâ Okuryazarlığı, şu an bitirdiğin modülle birlikte üç modüldür ve yirmi bir ders tutar: yapay zekânın ne olduğu, kısa tarihi ve dayandığı veri. Akademinin geri kalanına hiç geçmeyen biri bile iddiaları okumayı burada öğrenir. Seviye 1 makinelerin nasıl öğrendiğini, Seviye 2 sinir ağlarını ve derin öğrenmeyi, Seviye 3 dil modellerinin içini anlatır. Program bu ilk dört seviyeyi ortak çekirdek sayar; tam programı izleyen herkes oradan geçer.

Çekirdekten sonra yol çatallanır. Seviye 4, kullanan dalı, başkasının kurduğu sistemi işte ve öğrenmede iyi kullanmayı işler: istem yazımı, görüntü ve ses üretimi, iş akışı, mahremiyet ve güvenli kullanım. Yapan dalı ikiye ayrılır. Seviye 5 dil modelleriyle uygulama geliştiren yazılımcılar içindir: model arayüzleri, belgelerden bilgi getirerek cevap üretme, araç kullanan ajanlar, değerlendirme yazmak ve sistemi üretime taşımak. Seviye 6 ise kendi verisiyle model kuranlar içindir: veri hazırlama, proje yaşam döngüsü ve açıklanabilirlik. Seviye 7 yanlılığı, telifi, bilgi ekosistemini, düzenlemeyi ve hizalamayı; Seviye 8 makinenin düşünüp düşünemeyeceği sorusunu ve hızla değişen bir alanda geleceğe hazırlanmayı taşır. Seviye 9 bitirme projesidir ve onun da kullanan dalı için ayrı, yapan dalı için ayrı birer atölyesi var.

Herkes bütün haritayı yürümek zorunda değil. Program altı öğrenme yolu tanımlıyor; her biri Seviye 0'dan başlar, sonra niyete göre seviyeler ve tek tek modüller ekler:

Tabloyu okurken eklenen modüllere bak; yolların mantığı orada. Geliştirici yolu Seviye 1 ve 2'yi atlar ama Modül 7'yi, Modeli Ölçmek'i alır, çünkü bir dil modeli uygulaması yazan kişi gradyan inişini elle hesaplamadan da yaşayabilir, ama bir cevabın ne sıklıkla yanlış olduğunu ölçmeden yaşayamaz. Aynı yol kullanan dalından İstem Yazımı'nı ve Mahremiyet ve Güvenli Kullanım'ı da ödünç alır. Herkes için yolu ise teknik geçmiş istemez, ama Seviye 3'ten iki modülü çeker: metnin sayıya nasıl dönüştüğünü ve halüsinasyonu. Bir sohbet asistanının neden kendinden emin biçimde yanılabildiğini anlamadan onu iyi kullanmak zordur. Yol tanımlarının her birinde, bir modelin ne zaman yanıldığını sınamayı öğreten en az bir modül bulunur.

Derslerin biçimi de üç türlüdür. Çoğu standart derstir ve bu modülde gördüğün on bir bölümlük iskeleti izler: bir sahne, tek fikir, mekanizma, saha, hata biçimi, uygulama, sorumluluk. On sekiz ders atölyedir; orada uygulama dersin ağırlık merkezidir ve bir işi baştan sona yaptırır: kâğıt kalemle bir doğru uydurmak, kendi metninin token sayısını ölçmek, bir modele kendi alanından soru sorup cevabı denetlemek gibi. Dört ders ise başvuru kartıdır: bir modelin karnesi, istem kartı, ajan tasarım kartı ve yönetişim kartı. Bunlar okuyup geçeceğin değil, saklayıp işin ortasında açacağın sayfalardır.

Bütün yolların ortak bir eşyası var: 1.7'de açtığın deneme, gözlem ve doğrulama defteri. Defter akademiyle birlikte büyür. Seviye 0'ın son atölyesinde küçük bir veri setini ona özetleyeceksin; kullanan dalında kendi kullanım kurallarını, yapan dalında bir veri kartını ve bir model kartını oraya yazacaksın; bitirme projesi de onun sayfalarından çıkacak. Bu yüzden defterin bir düzene ihtiyacı var ve o düzen akademinin en çok tekrar edeceği ayrıma dayanıyor. Kalıcı kavram zamanla eskimez: kalibrasyonun ne demek olduğunu bugün yazarsan beş yıl sonra da doğru okursun. Tarihli gözlem belirli bir günde belirli bir araç hakkındadır: "bugün kullandığım asistan dilekçeyi şu kadar sürede, şu hatayla yazdı." Birinciyi tarihsiz yazarsın; ikincisinin yanına her zaman tarihi ve aracın türünü koyarsın. Bir yıl sonra o tarihli satırlar seni yanıltmaz; alanın nasıl değiştiğinin kaydına dönüşür. Az önceki iki kanıt kartı da bunun örneği: tanım kalıcı bir kavramı taşıyor, maddenin hangi yükümlülüğü koyduğu ise tarihli bir bilgi.

Onur tablosuna bu haritayla döndü. Kendisi ve öteki dört geliştirici uygulama geliştiricisi yoluna yazıldı. Burcu ve destek ekibindeki iki arkadaşı, satış ekibindeki iki kişiyle birlikte herkes için yoluna. Selim ile öteki kurucu ortak yönetici ve politika yoluna; o yolda Modül 7 ve Modül 16'nın bulunması, sözleşmeye bir başarı oranı yazılacaksa onu kimin, hangi örneklerle ölçtüğünü sorabilmeleri demekti. Tablonun ilk dört haftası yine de herkes için aynı kaldı: Seviye 0'ın geri kalanı.

Sahada

Nerede yanılır

Yol seçimi en sık, yolun adına bakılarak bozulur. "Yapan" kelimesi "kullanan"dan daha ileri bir basamak gibi duyulur ve okur kendini olduğundan daha teknik bir yola yazar. Oysa iki dal aynı merdivenin alt ve üst basamakları değildir; farklı yönlere giderler. Onur'un girişiminde vatandaşla asistan arasında duracak kişi Burcu'dur. Onun eksik bir okuryazarlığı, bir geliştiricinin eksik matematiğinden daha hızlı bir zarara dönüşebilir, çünkü yanlış bir cevabı ilk görecek ve onu memura yönlendirip yönlendirmeyeceğine karar verecek olan odur.

Murat Bey'in ilk tereddüdü başka bir yanılgıyı gösteriyor: insanın kendini sistemin yanında durduğu yere göre değil, sistemin ne kadar karmaşık olduğuna göre yerleştirmesi. Fabrikada bir sinir ağı çalışıyor diye kalite müdürü onu kuran kişi olmaz. Doğru soru "sistem ne kadar gelişmiş" değil, "ben bu sistemi kuruyor muyum, kullanıyor muyum, onaylıyor muyum, yoksa kararından mı etkileniyorum" sorusudur.

Yol bir çit gibi de okunabilir. Elif'in yolunda dil modelleri seviyesi yok; bu, o seviyeyi hiç okumaması gerektiği anlamına gelmez. Yollar başlangıç planıdır, ve iş değiştikçe plan da değişir. Bunu fark etmenin bir yolu, derslerde sık sık "bu benim işim değil" ya da tersine "bunu neden atladım" dediğini görmektir. İki işaret de planın gözden geçirilmesi gerektiğini söyler.

Son yanılgı deftere sızar. Tarihli bir gözlem tarihsiz yazılırsa kalıcı bir kavram gibi okunur. "Asistan Türkçe dilekçeyi hatasız yazıyor" cümlesi iki bin yirmi altı sonbaharında belirli bir araçla yapılmış bir denemeyse, tarihi düşmüş hâliyle iki yıl sonra yanlış bir güvene dönüşür.

Uygulama

Bu derste kendi yolunu seçip defterine bir plan yazacaksın. Plan bir taahhüt değil, dört hafta sonra gerçekle karşılaştıracağın bir tahmin.

İşin en zor kısmı bu son cümledir. Bir modülü bırakmak, onu bilerek ertelemek demektir; nedenini yazınca, ileride işin değiştiğinde o kararı yeniden açacak yeri de işaretlemiş olursun.

Defter: "Yolum" adlı bir sayfaya beş satır yaz: hedef cümlesi, seçtiğin yol ve ders sayısı, haftalık ders sayısı ile tahmini toplam hafta, ilk dört haftanın ders kodları, şimdilik bıraktığın modül ve nedeni. Sayfanın köşesine bugünün tarihini koy; bu bir tarihli gözlemdir, dört hafta sonra yanına gerçekte kaç ders bitirdiğini yazacaksın.

Hata köşesi

Sorumluluk

Kimin neyi öğreneceğine dair karar çoğu zaman bir kurumda verilir ve o kararın sonucu karar verenden başkasına dokunur. Onur'un tablosunda destek ekibine düşen satır yanlış seçilseydi, asistanın yanlış cevabını fark etmeyen bir çalışan yüzünden zarar görecek olan belediyenin vatandaşı olurdu. Avrupa Birliği'nde yasa bu yükü sağlayıcı ve uygulayıcıya yüklüyor, ama değiştirilmiş hâliyle kimseye belirli bir düzeyi garanti etmiyor; Türkiye'de ise bu madde hiç bağlayıcı değil. Bu yüzden ekibi için plan yapan kişi, her rolün sistemi nerede gördüğünü kendisi sormakla sorumludur. Okur için de durum aynı: hangi yolu seçtiğine sen karar veriyorsun, ve planının işleyip işlemediğini dört hafta sonra defterine bakarak doğrulayacak olan da sensin.

Kapanış

1. Yapay zekâ okuryazarlığı tek bir düzey değildir; ortak bir temelin üstünde, kişinin sistemi kurduğu, kullandığı, onayladığı ya da ondan etkilendiği role göre ayrılır.
2. Akademi on seviye ve iki yüz yirmi sekiz derstir; her yol Seviye 0'dan başlar, kullanan dalı Seviye 4'te, yapan dalları Seviye 5 ve 6'da durur, ve altı öğrenme yolu bu haritadan niyete göre bir seçki yapar.
3. Defter akademi boyunca büyür ve kalıcı kavramı tarihsiz, tarihli gözlemi tarihiyle ve aracın türüyle tutar; bugün yazdığın yol planı da bir tarihli gözlemdir.

Üç soru

1. Bir hastanede hasta notlarını özetleyen bir araç kullanılmaya başlanacak. Aracı satın alan bilgi işlem müdürü, onu her gün kullanacak hemşire ve notu özetlenen hasta için "yeterli okuryazarlık" aynı şey midir?
2. Bir geliştirici, uygulama geliştiricisi yolunda Seviye 1 ve 2'nin bulunmadığını görüyor ve ölçme konusunu tamamen atladığını düşünüyor. Haklı mı?
3. Defterine "Bugünkü çeviri aracı tıbbi terimleri doğru çeviriyor" diye yazdın. Bu satırı nasıl düzeltirsin ve neden?

Yanıtlar

1. Değildir. Müdür aracın neyi ne kadar iyi yaptığını, hangi örneklerle sınandığını ve verinin nereye gittiğini sorabilmelidir; hemşire özetin ne zaman eksik ya da yanlış olabileceğini fark edip aslına dönebilmelidir; hasta ise notunun bir araçla özetlendiğini bilme ve itiraz etme imkânına sahip olmalıdır. Temel ortaktır, ama her rolün bilmesi gereken farklıdır.
2. Haklı değil. Yol Seviye 1 ve 2'yi atlar ama Modül 7'yi, Modeli Ölçmek'i ayrıca ekler; Seviye 5'in içinde de değerlendirme yazmayı anlatan bir modül vardır. Geliştiricinin gradyan hesabına ihtiyacı daha az olabilir, ama bir cevabın ne sıklıkla yanlış olduğunu ölçmesi yolun zorunlu parçasıdır.
3. Satıra tarihi, aracın türünü ve neyi denediğini eklersin: hangi gün, hangi tür araçla, kaç terimle denendi ve hangi terimler doğru çıktı. Bu bir tarihli gözlemdir; araç güncellendiğinde ya da başka bir araç kullanıldığında geçerli olmayabilir. Tarihsiz bırakılırsa ileride kalıcı bir bilgi gibi okunup yanlış bir güvene dönüşür.

Sonraki derse köprü

Haritada hangi yolu seçersen seç, ilk durak herkes için aynı: Modül 2, Kısa Bir Tarih. Ders 2.1, Turing'in sorusu, bin dokuz yüz elli yılında yazılmış bir makaleye ve "makineler düşünebilir mi" sorusunu bir taklit oyununa çevirme girişimine bakıyor; asıl merak ettiği ise o oyunun neyi ölçtüğü ve neyi hiç ölçmediği.